`Europese rechters zijn politici in toga'

Wetenschapper Abdullah Khan van de Vrije Universiteit deed onderzoek naar het Europees Hof van Justitie en is nu tegen de Grondwet, die de `politieke rol' van het Hof zou versterken.

De jurist Abdullah Khan zal woensdag tegen de Europese Grondwet stemmen. Dat vloeit voort uit zijn wetenschappelijk onderzoek naar het Hof van Justitie van de Europese Unie. ,,Het Hof is geen gewoon rechterlijk college. Er werken geen rechters zoals wij in Nederland gewend zijn. Je kunt ze bij belangrijke kwesties beter beschouwen als politici in toga, bezig met de uitvoering van een ideologisch project.''

Dr. R.A. Abdullah Khan, universitair docent Europees recht aan de Vrije Universiteit Amsterdam, promoveerde vier jaar geleden op een onderzoek naar de jurisprudentie van het Europese Hof over het stimuleren van marktliberaliseringen. Daarbij stuitte hij op de, zijns inziens, politieke rol van het Hof. Aangezien de Grondwet hierin geen verandering brengt en de politieke rol eerder versterkt, zal Khan op 1 juni tegenstemmen.

Tot nu toe speelt het Europese Hof nauwelijk een rol in het grondwettelijk debat. Ten onrechte, vindt VU-jurist Khan. Want als er één instelling is die heeft laten zien wat Europese eenwording in de praktijk betekent, dan zijn het wel de, inmiddels, 25 rechters in Luxemburg. Als gevolg van hun beslissingen worden bepaalde ziektekosten in het buitenland vergoed, of kunnen Europese studenten in Nederland studiefinanciering krijgen. En onlangs haalde het Hof nog het nieuws met een beslissing over de Tokai-wijnen uit Italië. De Italianen leken zich hiermee een `merknaam' te hebben aangemeten van Hongaarse wijnen uit de streek Tokaj. De Hongaren protesteerden en het Hof gaf hen gelijk.

Is dit geen keurig voorbeeld van hoe een Hof als neutrale derde hoort recht te spreken?

,,Dat voorbeeld van de Tokaj-wijnen is natuurlijk prima. Mijn bezwaar is echter dat het Europese Hof dat niet alleen doet, maar al te vaak ook bezig is met politiek. In de jaren tachtig en negentig nam het Hof een reeks in wezen politieke beslissingen ter liberalisering van de interne markt. Een van de bekendste was het verbod door het Hof van het `wettelijk monopolie' van overheidsbedrijven zoals spoorwegen en telefoonbedrijven. Het Hof oordeelde dat ook anderen dan de NS en de PTT die taken moeten kunnen uitvoeren.

,,`Luxemburg' had zich daarmee niet eerder bemoeid. Het had tot dan toe alleen gelet op het gedrag van deze monopolisten, bijvoorbeeld of de prijzen niet te hoog waren. Het verbod op het wettelijk monopolie zelf was een grote stap verder, met grote gevolgen voor Nederland, in tegenstelling tot overigens Frankrijk en Italië waar veel monopolies in stand bleven. Let wel: het gaat me niet om de inhoud van de Hof-beslissing maar om het feit dat rechters die nemen, en niet de politiek.''

Maar elke rechter, nationaal en Europees, heeft toch te maken met wetten en regels die moeten worden getoetst? Het is dan toch logisch dat het Europees Hof belangrijke artikelen uit het EG-Verdrag toepast?

,,Natuurlijk, ook nationale rechters moeten wel eens zaken aanpakken waarbij ze minder een neutrale, boven de partijen staande arbiter kunnen zijn. Een voorbeeld zijn terrorismezaken, waarbij het grondgebied van het Koninkrijk der Nederlanden wellicht wordt bedreigd. Toch proberen ook daar rechters afstand te houden van de partijen, meer dan het Hof in Luxemburg doet. Het is nu eenmaal de missie van `Luxemburg' de eenwording te stimuleren en de interne markt te liberaliseren: `In dubio pro communitate!' (Bij twijfel voor de Gemeenschap) is de leus.

,,Er is nog een ander belangrijk verschil tussen Nederlandse en Europese rechters. De eerste worden voor het leven benoemd om hun onafhankelijkheid te waarborgen. Maar de rechters in Luxemburg worden voor zes jaar door hun regeringen benoemd. Dit heeft bedenkelijke kanten voor de onafhankelijkheid van het Hof.''

Voorstanders van de Grondwet stellen dat deze de wetgevende, rechtsprekende en uitvoerende taken binnen de EU beter scheidt. Daardoor wordt het ook moeilijker voor een rechtsprekende instantie als het Hof in Luxemburg om zich met politiek te bemoeien.

,,Ik vind het juist zo jammer dat het Grondwettelijk Verdrag niet is gebruikt om noodzakelijke hervormingen aan het Hof door te voeren, zoals bijvoorbeeld een verandering van die benoemingstermijn. Ook de binding van het Hof aan de missie van marktliberalisering is intact gelaten. Het bevorderen van een vrije, interne markt staat zelfs expliciet als doelstelling in de Grondwet opgenomen. Een vooraanstaande Amerikaanse opperrechter, Oliver Wendell Holmes, zei ooit dat een grondwet niet bedoeld is een bepaalde economische theorie te belichamen. De Europese Grondwet doet dat uitdrukkelijk wel!

,,Verder is het Handvest voor Grondrechten voor de burger integraal in het Verdrag opgenomen. Dat biedt nieuwe mogelijkheden voor het Hof zijn politieke invloed uit te breiden. Artikelen over bijvoorbeeld het recht voor Europese burgers op gratis verplicht onderwijs, rechtshulp en kosteloze arbeidsbemiddeling bieden voor het Hof ruimte om nationale wetgeving die deze vrije toegang verhindert, onverbindend te verklaren.''

Maar het Grondwettelijk Verdrag stelt toch dat deze artikelen alleen op EU-recht, en niet op puur nationale wetgeving mogen worden toegepast?

,,Maar dat onderscheid is in de praktijk minder helder dan het lijkt. Rechtshulp en arbeidsbemiddeling zijn justitiële en economische onderwerpen, waarop de EU grote invloed heeft en nog meer krijgt door het Grondwettelijk Verdrag. Beroepsonderwijs heeft ook economische aspecten. Het Verdrag geeft beslist geen heldere bevoegdheidsverdeling tussen de EU en de lidstaten. Uiteindelijk zou men uitgerekend bij het Hof kunnen uitkomen om die verdeling nader te bepalen.''