Campagnestijl SP brengt links blok in gevaar

De tegenstelling tussen de SP en de PvdA over de Europese Grondwet werpt nu al haar schaduw vooruit over een eventueel links blok na de volgende verkiezingen.

Alle partijen wilden het voorkomen, maar het is gisteren toch gebeurd: de campagne voor het referendum over de Europese Grondwet heeft de nationale politieke verhoudingen onder spanning gezet.

Alleen knalt het niet in het regeringskamp, waar CDA het referendum vanaf het begin niet wilde, terwijl de VVD van Jozias van Aartsen het aan een meerderheid hielp. Wel is de sfeer tussen de oppositiepartijen PvdA en SP stevig verziekt.

Tot voor kort schitterde SP-leider Marijnissen in de Grondwetscampagne feller dan de ster van de laatste Kamerverkiezingen, PvdA-leider Bos. Gisteren drong Bos zich op zijn beurt op de voorgrond. Hij heeft genoeg van zijn linkse broertje. Tot nu toe overlegden Bos, Marijnissen en Halsema (GroenLinks) regelmatig over linkse samenwerking. Maar gezien de manier waarop de SP campagne voert tegen de Europese Grondwet, noemt Bos de aandrang van de SP op linkse samenwerking nu `holle retoriek'. Het kwam Bos onmiddellijk op kritiek te staan van zijn linkse zusje Halsema dat hij nu de Grondwetscampagne verwart met de verkiezingen van 2007.

Maar Bos gaat het er niet om dat de SP tegen de Europese Grondwet campagne voert en de PvdA vóór, onderstreept hij. De wrevel gaat niet over het standpunt over de Grondwet, zegt Bos, maar over de stijl en toon van de SP-campagne. Als voorbeeld geldt de oproep van SP-leider Marijnissen om tegen de Grondwet te stemmen als je die niet gelezen hebt. Dat is `uitbuiten' van de kloof tussen kiezer en gekozene, zegt Bos, in plaats van het overbruggen daarvan. En zo slaagt, aldus Bos, SP-leider Marijnissen niet voor de ,,cruciale test'' voor leiderschap en verantwoordelijk gedrag.

Integendeel, Bos gelooft nu dat de SP zich ,,stelselmatig voorgedaan'' heeft als bondgenoot van de PvdA en zich ,,een zekere regierungsfähigkeit'' heeft aangemeten, die de partij toch niet waard is. ,,Op dit moment'', voegde hij er gisteren wel voorzichtig aan toe.

Hoe moet het nu verder met de linkse samenwerking? Marijnissen wilde vanmorgen, net als gisteren, niet reageren. Kamerlid Adri Duivesteijn (PvdA), pleitbezorger van de linkse samenwerking, is onverstoorbaar. ,,Gewoon blijven ademhalen'', zegt hij. Hij kan zich ,,wel verplaatsen'' in de kritiek van Bos op de SP. ,,Want als je wil samenwerken en meeregeren, brengt dat ook voor de SP verplichtingen met zich mee''. En de SP, vindt ook Duivesteijn, ,,schroomt niet het referendum te dramatiseren.''

Maar aan de andere kant, dramatiseren hoort ook bij campagne voeren. En linkse samenwerking is pas ,,echt aan de orde als we 76 zetels hebben'', aldus Adri Duijvesteijn. En wat dat betreft is hij niet zo blij met de opmerkingen van Bos. ,,Het verstoort wel erg de campagne. We praten nu over linkse samenwerking in plaats van over de Grondwet.''

Nu is Wouter Bos nooit een warm voorstander geweest van een al te nauw verbond met de SP. De PvdA-leider maakt er geen geheim van dat hij de PvdA het liefste ziet regeren met het CDA, de andere middenpartij. De SP is steeds meer een serieuze concurrent, die ook in de Grondwetscampagne bewijst een aantrekkingskracht te hebben op kiezers en op opiniemakers die zich traditioneel tot de PvdA-aanhang rekenden.

Bos kan de SP dan ook niet negeren, zoals zijn voorganger Melkert deed. Al was het maar omdat de SP tegenwoordig in opiniepeilingen óók meer dan 15 zetels scoort, terwijl de PvdA boven de vijftig zit. Met GroenLinks erbij zou het `linkse blok' op dit moment zelfs rond de 78 zetels halen – meer dan ooit.

Die opkomst gaat gepaard met een zekere blokvorming aan de `andere kant'. De fractieleiders van CDA, VVD en D66 kruipen steeds dichter tegen elkaar aan. VVD-aanvoerder Van Aartsen pleit al weken voor één gemeenschappelijke premierskandidaat van het coalitieblok in 2007.

Premier Balkenende heeft zich al eens uitgesproken voor het doorgaan met deze coalitie na de volgende verkiezingen. Het CDA bereidt zich er op voor om net als in 2003 de zittende coalitie inzet te maken van de verkiezingen.

Deze ontwikkelingen betekenen dat PvdA-leider Bos nu al rekening moet houden met een strategisch rampscenario in 2007: de PvdA wordt de grootste, maar de voorheen `natuurlijke regeringspartij' CDA zegt liever in de oppositie te zitten dan als junior-partner in het kabinet zijn hervormingsprofiel te verliezen. In dat geval moet de PvdA dan éérst het linkse scenario verkennen, terwijl Bos het juist graag andersom zou zien: wanneer een linkse meerderheid mogelijk is, beschouwt hij dat in de eerste plaats als een gunstige omstandigheid voor de PvdA om niet tot het CDA veroordeeld te zijn.

Zulk scenarioberekeningen spreken politici niet graag niet hardop uit, maar er wordt wel over gesproken door de strategen binnen de partijen. Adri Duivesteijn ziet in de aanval op de SP dan ook een teken dat Bos de SP serieus neemt. ,,Hij geeft een waarschuwing af: als de SP echt mee wil doen, moet er nog wel wat veranderen.''

Maar de linkse partijen doen er in zijn ogen goed aan niet te lang stil te staan bij de onderlinge verschillen. ,,Als we net zo zakelijk naar de politieke verhoudingen kijken als de VVD en net zo opportunistisch als het CDA, kunnen we heel ver komen.''