Wie betaalde losgeld voor Erkel?

Gisteren begon in Genève de rechtszaak van Nederland tegen Artsen zonder Grenzen over de betaling van het losgeld aan de ontvoerders van Arjan Erkel. Beide partijen zeggen dat de ander verantwoordelijk is.

,,Nederland betaalt nooit losgeld. Wij hebben niet onderhandeld om Arjan Erkel vrij te krijgen. Dat heeft Artsen zonder Grenzen gedaan. Wij hebben het geld voor ze voorgeschoten, omdat ze het bedrag niet binnen 24 uur bij de ontvoerders konden bezorgen. Het was een lening. Zo was het afgesproken. Dat geld willen we nu terug van Artsen zonder Grenzen.''

De Nederlandse diplomaat Peter van Wulfften Palthe is bijna vier uur door een Zwitserse rechter ondervraagd in een klein kamertje van het Palais de Justice in Genève. Tijdens de ontvoering van Erkel in Dagestan, tussen augustus 2002 en april 2004, en daarna, was Van Wulfften Palthe op het ministerie van Buitenlandse Zaken de belangrijkste gesprekspartner van Erkels werkgever, de Zwitserse tak van Artsen Zonder Grenzen. Voor deze eerste zitting in de rechtszaak van Nederland tegen Artsen zonder Grenzen is hij speciaal uit Den Haag overgekomen.

Het zou een openbare zitting zijn. Maar de kamer was zo klein dat alleen twee vertegenwoordigers van beide partijen en hun advocaten naar binnen mochten. Nederlandse diplomaten, andere betrokkenen bij Artsen zonder Grenzen en enige journalisten konden niet horen wat er binnen gezegd werd. Zij moeten het nu doen met verklaringen achteraf, in een hal van het monumentale gerechtsgebouw. Zoals de rechter achter gesloten deuren kennelijk ook al heeft opgemerkt: het gaat hier om twee instellingen die allebei claimen dat ze uit principe nooit losgeld betalen en die hier als kemphanen tegenover elkaar staan in een poging om te bewijzen dat het de ànder is geweest die Erkel vorig jaar in april heeft vrijgekregen in ruil voor een losgeld van één miljoen euro.

Als Van Wulfften Palthe is vertrokken om zijn vliegtuig te halen, vertelt de directeur-generaal van AzG, Christian Captier, wat AzG de rechter zojuist heeft verteld. ,,De Nederlandse regering heeft over Erkels vrijlating onderhandeld. Na de vrijlating heeft de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken daar zelfs de eer voor opgeëist. Wij waren niet bij de onderhandelingen betrokken. We waren maar toeschouwers. Nederland had enige weken eerder alle contact met ons verbroken. Pas toen de deal gesloten was, vroegen ze ons of wij het wilden terugbetalen. Dat wilden we niet, al hebben we na Erkels vrijlating wel aangeboden om de helft voor onze rekening te nemen. Den Haag wees dat af. Toen hebben ze ons voor de rechter gedaagd.''

De Nederlandse inzet is dat AzG `contractbreuk' heeft gepleegd door een lening te vragen en die niet terug te betalen. ,,Wij hebben Artsen zonder Grenzen een dienst bewezen,'' zegt Van Wulfften Palthe, die binnenkort ambassadeur in Berlijn wordt. ,,Toen onze ambassade in Moskou op 8 april het bericht kreeg dat Erkel vrij zou komen als het losgeld binnen 24 uur bij de ontvoerders bezorgd werd, vroeg Artsen zonder Grenzen ons om het voor te schieten. Het was Pasen, de banken waren dicht. Voor hen was het logistiek moeilijk om het geld op tijd ter plaatse te krijgen.''

Hij zegt dat zijn toenmalige gesprekspartner bij AzG, de Zwitserse ex-diplomaat Thomas Linde, hem op 8 april telefonisch beloofd heeft om het bedrag terug te betalen. Omdat dit nooit gebeurd is, luidt het Nederlandse standpunt, brengt Den Haag de zaak voor een Zwitserse contractrechter. Voor de Zwitserse wet kan een `contract' vele vormen aannemen, ook die van een mondelinge toezegging.

Volgens AzG heeft Linde die toezegging nooit gedaan: hij moest eerst zijn organisatie raadplegen. Dat zou hij Van Wulfften Palthe op 8 april ook gezegd hebben. Linde wil als kerngetuige niet met de pers praten. Maar Captier zegt: ,,Wij hebben het gevoel dat er een politieke dimensie aan de zaak zit. Nederland probeert zijn gezicht te redden voor de publieke opinie.''

Dat regeringen losgeld betalen om gekidnapte onderdanen hulpverleners, journalisten vrij te krijgen, is een publiek geheim. Ook al verschijnen daar verhalen over in de pers, ze reageren er zelden op. Zo is Frankrijk nooit ingegaan op geruchten dat de gegijzelde journalisten Malbrunot en Chesnot in december in Irak vrijkwamen omdat Parijs losgeld had betaald. Toen Le Monde vorig jaar juni schreef dat Nederland een miljoen euro had betaald voor Erkels vrijlating, ontkende Den Haag dat onmiddellijk. Nederland denkt dat AzG achter het `lek' naar Le Monde zat. Sommigen zien dit als de aanleiding voor de rechtszaak: Nederland zou zich in zijn hemd gezet voelen door AzG, en daarom nu hard terugslaan. Een land dat losgeld betaalt, schept een precedent.

Er is nóg een precedentwerking in het spel. Volgens AzG simplificeert Nederland de zaak door er puur een geldkwestie van te maken. In hun ogen zijn staten, en niet hulporganisaties, volgens het internationaal recht in eerste instantie verantwoordelijk als hulpverleners in crisisgebieden in de moeilijkheden komen.

AzG verwijt daarom Rusland dat het nooit serieus werk heeft gemaakt van het opsporen van Erkel, en Nederland dat het Moskou daarover niet openlijk onder druk heeft gezet.

Vanwege die bredere context houden andere non-gouvernementele hulporganisaties (ngo's) deze zaak in de gaten. Wat de afloop straks ook mag zijn, ze kan gevolgen hebben voor de manier waarop hulpverleners in de toekomst het veld in worden gestuurd. En voor de relatie tussen (donor)landen en ngo's, die over deze verantwoordelijkheidsvraag al langer in de clinch liggen.

Na deze eerste hoorzitting, waarbij de rechter naar Zwitsers gebruik de partijen alleen toelichting heeft gevraagd op de documenten die ze hem eerder hadden gestuurd, gebeurt er de komende tijd weinig. Als er in de tussentijd geen schikking komt op de vraag of die optie ter sprake is gekomen, antwoorden zowel Van Wulfften Palthe als Captier: ,,Geen commentaar'' , beginnen de echte getuigenverhoren pas na de zomervakantie, in september.