Waarom er nee wordt gestemd

De volgende opstand van de burgers is in gevorderde staat van voorbereiding. Het referendum over de Europese Grondwet dat een paar weken geleden door een grote meerderheid nog leek te worden beschouwd als een verre formaliteit, niet de moeite waard om ervoor naar de stembus te gaan, wordt door steeds meer mensen beschouwd als een politiek evenement dat de kans biedt, hun onvrede met alles te luchten. Ik schrijf dit stukje buiten het bereik van de vaderlandse media, met uitzondering van de Volkskrant van de vorige dag. En als bron heb ik verder alleen de International Herald Tribune. Zou ik onze televisie kunnen zien, dan zou ik zekerder zijn van de toestand van de volksziel. Met deze reserve denk ik dat een week voor dit Europese gebeuren in Nederland een grote vastberaden massa er niets van moet hebben. Niets van de Grondwet en niets van de politieke leiders die rampen voorspellen als het document wordt verworpen.

Al sinds het einde van het tijdperk Wim Kok heeft Nederland zich ontpopt als een eigenaardig land, waarin een relatief grote welvaart en vrijheid gepaard gaan met een gevoel van machteloosheid en boze onvrede. De burgerij heeft door Fortuyn gelegenheid gekregen, daaraan uitdrukking te geven. Dat was alles.

Na de moord zijn de 1,6 miljoen kiezers die hun hoop op hem hadden gevestigd, door zijn volgelingen in de steek gelaten. Ze konden niet anders, ze hadden geen politiek talent. Wat de leider er zelf van had gemaakt, zullen we nooit weten. Ik heb mijn twijfel. Het is jammer dat er nooit een literair begaafde utopist uit zijn school is opgestaan om de virtuele toekomst te beschrijven als hij niet was vermoord.

De grote onvrede bleef doorzieken. Nieuwe revolutionairen dienden zich aan, Geert Wilders en Peter R. de Vries. Door de volgende politieke moord kwam het land in een radeloze chaos die een paar weken heeft geduurd. Zie daarvoor de interessante bloemlezing uit verslagen in de buitenlandse media, Nederland op scherp, buitenlandse beschouwingen over een stuurloos land, samengesteld door Pieter van Os. (Uitgeverij Bert Bakker). Waren er toen verkiezingen geweest, dan hadden we mogelijk Geert Wilders als minister-president gehad. Ook een interessant gegeven om een scenario over te schrijven.

Nu komt het referendum over de Grondwet. Hoewel dit historische stuk van overheidswege huis aan huis is bezorgd, blijkt uit enquêtes dat een grote meerderheid het niet heeft gelezen. Maar wel is `Europa' binnen korte tijd tot een nieuw begrip geworden. In het eerste begin van de Europese Economische Gemeenschap stond het voor een nieuwe tijd van vrede en welvaart in economische samenwerking. Daarna is eerst langzamerhand Europa tot `Brussel' geworden, de anonieme, uitdijende bureaucratische macht waarin de nationale zeggenschap steeds verder ten onder ging. Daarna heeft het, door verdere uitbreiding een nieuwe monsterachtigheid gekregen. `Europa' begint tot een anti-utopie te worden, een gevaarlijke mythe waarin de open grenzen toegang geven tot de goedkope Oost-Europese arbeiders die onze werkgelegenheid bedreigen; de gewetenloze maffiosi die auto's stelen en vrouwen verhandelen. Onze politieke verdedigers van Europa kunnen praten als Brugman, maar dit is de courante populaire wetenschap.

En dan komt Turkije. Niet de trouwe bondgenoot in de NAVO die zijn best doet om een democratie naar Europese maatstaven te worden, maar het land dat voor het grootste deel in Azië ligt, waar de grote meerderheid van de bevolking moslim is, en waar binnen een jaar of twintig misschien de meeste mensen van alle lidstaten wonen. Turkije is, opnieuw in de populaire wetenschap, het schrikbeeld geworden, een van de belangrijkste redenen om tegen de Grondwet te stemmen. Minister van Buitenlandse Zaken Bot vindt deze Grondwet ,,een goed verdrag'', zei hij tegen de Volkskrant. Dat ben ik in grote trekken met hem eens. Trouwens, wat we er ook van mogen vinden, het ligt in de lijn van de ontwikkeling, het is onvermijdelijk dat de Europese schaalvergroting een grondwettelijke basis zal krijgen.

En toen zei de bewindsman: ,,Ik weet nog steeds niet waarom ze nee stemmen.'' Daarmee gaf hij het manco van het Nederlandse politieke leiderschap weer. Het antwoord is, dat Mohammed B. wel eens meer invloed op de uitslag zou kunnen hebben dan alle ministers samen. Deze man is de noodlottige katalysator van alles wat een paar jaar geleden nog onvrede en onbehagen werd genoemd. Het leven in een verzorgingsstaat die al zichtbaar in verval was, had zo zijn eigen problemen. De gedeeltelijke mislukking van de integratie, het `multiculturele drama' heeft al dit dagelijks ongemak versterkt. Ondanks alle hervormingen op economisch gebied verminderde de bestaanszekerheid. Het `keiharde aanpakken' vermocht het gevoel van onveiligheid niet te bestrijden. De volgende moord vormde de bevestiging dat in Nederland iets fundamenteel niet deugde.

Die wijdverspreide overtuiging is blijven bestaan. Nu biedt dit referendum de mogelijkheid om daaraan opnieuw uiting te geven. Er wordt niet zozeer gestemd over een Europese Grondwet als wel over het landsbestuur dat er niet in slaagt, het volk zijn begeerde zekerheden te geven. Verwerping van de Grondwet of een grote minderheid tegen, dat komt op hetzelfde neer. De verkiezingen met nationale gevolgen hebben we pas over twee jaar.