Recycling is op papier goed geregeld

Oude tv's, koelkasten en wasmachines worden op grote schaal naar Azië, Afrika en Oost-Europa geëxporteerd. Ook Nederlandse elektronicawinkels werken daaraan mee, bleek gisteren uit een studie van VROM.

Stapels rapporten liggen er, over de illegale export van elektronica-afval. Van het Basel Action Network, dat ijvert voor naleving van het Verdrag van Basel uit 1992, waarin westerse landen hebben beloofd geen gevaarlijk afval te zullen exporteren naar ontwikkelingslanden. Van Greenpeace, dat actie voert tegen bedrijven die schadelijke stoffen in hun producten verwerken – deze week nog tegen de Amerikaanse pc-fabrikant Hewlett-Packard.

En sinds gisteren ook van de inspectiedienst van het ministerie van VROM, die toezicht houdt op de naleving van milieuregels. Uit een steekproef bij vier magazijnen van elektronicawinkelketens bleek dat drie van hen de door consumenten ingeleverde elektronische apparaten niet naar recyclingbedrijven brengen voor veilige verwerking, maar verkopen aan handelaren. Die exporteren containers vol afgedankte televisietoestellen, koelkasten en wasmachines op hun beurt naar Azië, Afrika en Oost-Europa.

Dat is lonend, omdat de kosten voor de handelaren gering zijn: ze betalen volgens de VROM-inspectie gemiddeld zo'n 5 euro voor een afgedankt apparaat, dat in het Verre Oosten het vier- tot vijfvoudige opbrengt. De transportkosten zijn gering: de schepen die gigantische hoeveelheden in Azië geproduceerde goederen naar het westen brengen, zitten vaak te springen om retourvracht.

De afnemers van het afval halen de apparaten veelal met de hand uit elkaar en verkopen de waardevolle onderdelen. Bij koelkasten en wasmachines gaat het vooral om staal, bij pc's en televisies om koper en edelmetalen. Volgens Greenpeace komt de bulk van het elektronica-afval terecht in China, India, de Filippijnen en Thailand, waar mensen zonder enige bescherming de metalen terugwinnen door op vuurtjes het plastic dat er omheen zit weg te branden. Hierbij komen giftige stoffen vrij. Wat van de apparaten overblijft, komt op een vuilnishoop terecht.

En dat terwijl de verwerking van elektronica-afval op papier allemaal keurig geregeld is. Zo kunnen consumenten hun afgedankte apparaten gratis inleveren bij de gemeente, een kringloopwinkel of (bij de aankoop van een nieuw apparaat) een elektronicazaak. Zij kunnen de apparaten vervolgens kosteloos meegeven aan afvalinzamelaars, die ze op hun beurt naar gespecialiseerde recyclingbedrijven brengen voor verdere verwerking.

Bij tv's en koelkasten worden de recyclers betaald uit de verwijderingsbijdrage die de consument betaalt bij de aanschaf van een nieuw apparaat (8 euro voor bruingoed, 5 euro voor witgoed). Voor ICT-afval (zoals pc's) is er geen verwijderingsbijdrage. De producenten van ICT-apparatuur betalen de verwerking van afgedankte apparaten zelf.

De elektronicaproducenten hoeven er echter niet op toe te zien dat de door hen geproduceerde apparaten aan het einde van hun levensduur – die varieert van gemiddeld twee jaar voor een mobieltje tot vijftien jaar voor een tv – op een nette manier worden verwerkt. En winkeliers zijn niet verplicht afgedankte apparaten mee te geven aan afvalinzamelaars – al is het verkopen aan handelaren alleen toegestaan als de apparaten nog werken, omdat het dan niet om afval maar om `gebruikte goederen' gaat. In de praktijk blijken de meeste winkels volgens de VROM-inspectie echter helemaal niet te controleren of de apparaten nog werken, maar geven ze alles gewoon mee aan de handel. Die haalt het namelijk sneller op dan het reguliere afzetkanaal, wat kostbare magazijnruimte bespaart. En het levert ook nog wat op.

Er gloort wel enige hoop: in augustus wordt de nieuwe Europese WEEE-richtlijn van kracht, die elektronicaproducenten verantwoordelijk maakt voor de inname van afgedankte apparaten in de Europese Unie. Of dat de illegale handel in elektronica-afval ook daadwerkelijk bemoeilijkt, moet echter in de praktijk nog blijken. De inzamelsystemen zoals die nu bestaan, zijn immers al opgetuigd met de WEEE-richtlijn in het achterhoofd, maar blijken allesbehalve waterdicht.

Een andere manier om in elk geval een deel van het probleem aan te pakken, is bij de productie van elektronica giftige stoffen en zware metalen te vervangen door milieuvriendelijke alternatieven. In de EU is het gebruik van broomhoudende brandvertragers, cadmium, kwik, lood en andere zware metalen in nieuwe apparaten vanaf medio 2006 verboden. Samsung, Nokia, Sony en Sony Ericsson hebben al aangekondigd gevaarlijke stoffen uit hun producten te zullen weren. Hewlett-Packard voelt hier vooralsnog niets voor – afgelopen maandag stortten actievoerders van Greenpeace een container elektronica-afval op de stoep van het Europese hoofdkantoor van HP in Genève.