Als de kiezer nee zegt, bedoelt-ie nee

Voor de PvdA is een `nee' van de kiezer ook echt `nee', zegt fractieleider Wouter Bos. ,,Dé grote winst is dat het is gelukt mensen te interesseren voor Europa.''

PvdA-leider Wouter Bos beleeft in deze campagne voor het referendum een nieuwe ervaring: zijn partij speelt geen hoofdrol. ,,Jammer maar onvermijdelijk'', zegt hij vanmorgen op zijn werkkamer. De PvdA doet zijn best om de kiezer ervan de overtuigen `ja' te stemmen, vindt hij. ,,Het is voor iedereen waarneembaar dat wij op 1 mei de eerste partij waren die luid en duidelijk aan de campagne is begonnen. En ik heb zelf mijn mening niet onder stoelen of banken gestoken.''

Hoe komt het dat u zo weinig opvalt?

,,Ik vind het dus wel meevallen. Maar wat we wel merken is het dat het voor veel media het aantrekkelijkst is om vertegenwoordigers van het regeringskamp tegenover vertegenwoordigers van de oppositie te zetten. Dat betekent dat de oppositiepartijen die het op dit punt eens zijn met de regering, minder makkelijk aan bod komen.

,,De tweede reden is dat zowel de PvdA als GroenLinks gekozen heeft de campagne in rustige bewoordingen te voeren. Van ons geen grote woorden over oorlog en vrede en over Auschwitz. En over superstaat en dictaat van de grote landen. Dat is voor de media misschien wat minder spectaculair.''

Komt het de PvdA niet goed uit het kabinet de klus te laten klaren?

,,Ik vind inderdaad dat het kabinet het verdrag ondertekend heeft en vanaf het begin de verantwoordelijkheid had moeten nemen om uit te leggen wat men ondertekend had. Maar ik zie het ook als een leerproces. Dit is de eerste keer dat we een referendum beleven.''

Als het `nee' wordt, geeft de PvdA niet het kabinet de schuld?

,,A: het wordt geen `nee'. En b: als het wel zo is moeten ons niet verliezen in gekibbel over wiens schuld het is.''

U was zelf niet erg gelukkig door na een `nee' een eventueel tweede referendum voor te stellen.

,,Ik heb dat niet voorgesteld. Ik heb alleen gezegd dat het een mogelijkheid is. Ik zeg: `nee' is voor de PvdA echt `nee'. Alleen de kiezer kan `nee' in `ja' veranderen. Via een referendum of verkiezingen.''

De PvdA hanteert een opkomstdrempel van 30 procent. Is 29 procent plus `nee' voor u wel `ja'?

,,Daar ga ik maar even niet over speculeren.''

U geeft geen duidelijkheid?

,,Wij hebben 30 procent gezegd, maar woordvoerder Timmermans heeft er meteen bij gezegd dat dat een streefgetal is. Overigens wijzen alle peilingen erop dat de opkomst ruim boven de 40 procent komt, dus het is gelukkig een theoretische discussie. En het is bij voorbaat dé grote winst dat we erin geslaagd zijn de mensen te interesseren voor Europa.''

Is `nee' ook winst?

,,Ja. Je kunt zeggen dat een `nee' betekent dat er geen draagvlak is voor Europa, maar ik ben geneigd te zeggen dat het betekent dat mensen meer betrokken zijn geraakt bij de keuze die voor Europa gemaakt worden. De belangrijkste reden voor de PvdA voor het referendum was dat de kloof tussen kiezer en gekozene duidelijk werd bij vooral twee thema's: integratie en immigratie, én Europa.

,,Ik heb toen gezegd dat het grootste gevaar voor het draagvlak voor Europa is dat we ermee doorgaan over de Europese integratie alleen in de Tweede Kamer te beslissen, waar de grote partijen het meestal eens zijn. De enige manier om de scepsis te keren, is dat mensen zich weer wel eigenaar voelen van het Europese proces.

,,Dat kun je alleen maar doen door belangrijke momenten de keuze aan hen over te laten. De consequenties daarvan kan zijn, dat er op korte termijn een hapering optreedt, maar ik ben ervan overtuigd dat op lange termijn de winst is dat burgers in Nederland zich weer een beetje eigenaar voelen van wat er met Nederland in Europa gebeurt.

,,Als zo'n referendum tenminste niet eenmalig is. En ik ben er zeer voor dat het niet eenmalig is.''

Is om die scepsis te keren niet een keer een `nee' nodig?

,,Ook als er een `ja' uitkomt, is de PvdA ervan overtuigd dat dit heel fragiel is. Het is een soort `ja mits'. Iedereen weet dat ook veel ja-stemmers zorg hebben over Europa. En wij zullen nog meer met ons mee moeten nemen op de Eurokritische koers die we al varen.''

Welke zorgelijke ontwikkelingen in Europa bedoelt u?

,,De spanning tussen uitbreiding en integratie bijvoorbeeld. En een groot spanningsveld dat veel van de onvrede over Europa verklaart is voor mij de expansieve interpretatie van het begrip interne markt. Het enkele streven naar interne markt gaat tegenwoordig al zover dat het gevolgen heeft voor de vraag of Artis subsidie krijg, of minister Hoogervorst de zorg mag organiseren zoals hij dat wil, of woningbouwcorporaties bezig mogen zijn zoals ze het doen. Dat zijn allemaal zaken waar je niets aan verandert met een nee-stem tegen de Grondwet.''