Nieuwe aanpak dreigende epidemie

De wereld heeft na twee jaar onderhandelen nieuwe regels om snel op te treden bij besmettelijke ziektes.

In november vorig jaar vielen enkele Angolezen ten prooi aan een mysterieuze ziekte. Pas in maart dit jaar beseften Angolese gezondheidsfunctionarissen dat het om het gevaarlijke, besmettelijke Marburg-virus ging. De Angolese overheid, die het geld, de expertise en de infrastructuur niet had om de ziekte te signaleren, realiseerde zich pas in februari dat ze met een noodsituatie te maken had. Ze schakelde meteen de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) in. De WHO stuurde onmiddellijk honderd experts van over de hele wereld. Zij deden wat ze konden, en gaan daar tot de dag van vandaag mee door.

Het had anders gekund in Angola. Sneller. Met aanzienlijk minder doden, wellicht. Gisteren besloten de 192 landen die bij de WHO zijn aangesloten dat over exact twee jaar nieuwe internationale spelregels van kracht worden die precies bepalen wie wat doet bij een dreigende epidemie van internationale proporties. Onder deze International Health Regulations, waarover twee jaar in Genève onderhandeld is, krijgen alle landen de plicht om verdachte besmettingen meteen te melden aan de WHO. De WHO, dé internationale autoriteit op het gebied van gezondheidszorg, verplicht zich op haar beurt om direct in actie te komen.

,,Als de nieuwe spelregels nu al van kracht waren geweest, waren we het Marburg-virus eerder op het spoor gekomen'', zegt Guénaël Rodier, als directeur Besmettelijke Ziektes bij de WHO in Genève nauw betrokken bij de totstandkoming van deze regels én de Marburg-operatie in Angola. ,,Dan was de diagnose eerder gesteld.''

Onder de oude WHO-regels, die dateren van 1969, zijn landen alleen verplicht nieuwe besmettingen te melden van drie ziektes: gele koorts, cholera en de pest. Bij alle andere besmettingen die de grenzen over kunnen gaan een reëel probleem nu de wereld steeds meer een global village is , bestaat die plicht nu niet.

Vandaar dat het mogelijk was dat China pas in april 2003, toen er al ruim honderd sars-doden waren gevallen, WHO-experts binnenliet. Maandenlang hadden de Chinese autoriteiten ontkend dat er een probleem was met sars. Onder meer uit angst dat andere landen dan negatieve reisadviezen zouden afkondigen, met alle economische gevolgen van dien. Niets of niemand kon China verplichten om eerder aan de bel te trekken.

Onder de nieuwe spelregels, die er zonder sars-epidemie niet zo snel waren gekomen, moeten álle verdachte besmettingen worden gemeld. De oude lijst met drie ziektes is aangevuld met ziektes als kippengriep, Ebola en sars. Maar ook onbekende besmettingen moeten direct bij de WHO worden gemeld.

,,Dat is straks geen morele plicht meer, maar een wettelijke plicht, voor elk land'', zegt Rodier. ,,En wij zijn verplicht om standby-teams van experts beschikbaar te hebben, en het land in kwestie te helpen met de diagnose en het indammen van de ziekte. De experts die we naar Angola stuurden, waren er redelijk snel. Maar ze moesten eerst worden opgetrommeld, via ons netwerk van gezondheidsinstituten over de hele wereld. In de toekomst hebben we ze sneller paraat.''

Met de kippengriep ging het anders, zegt Rodier. Omdat de ziekte voor het eerst werd vastgesteld in Hongkong, in 1997, was de WHO er snel bij. Hongkong heeft een goed ontwikkeld gezondheidssysteem. Er is expertise, er zijn ultramoderne laboratoria. Maar ook bij de kippengriep, die zich nu over landen als Vietnam verspeidt, blijft de respons ad hoc.

Doordat de angst voor een nieuwe wereldwijde pandemie enorm is ,,De vraag is niet óf die uitbreekt, maar wannéér'', zei de hoogste baas van de WHO, Lee Jong-Wook, gisteren , zitten alle betrokkenen er bovenop. Maar feit blijft: iedereen doet wat hem goeddunkt, want grondregels zijn er de komende twee jaar nog niet. ,,Deze maand hebben we experts uit de getroffen landen en de rest van de wereld bijeengebracht in Manila'', zegt Rodier. ,,Nuttig voor iedereen. Nu is dat iets wat je `extra' doet. Straks wordt dat routine.''

In de nieuwe regels staan ook criteria voor reisbeperkingen. Landen mogen nog steeds grenzen sluiten en vluchten annuleren naar (buur)landen waar gevaarlijke besmettingen zijn. Maar straks kan de WHO bepalen of dat terecht is of niet. Bij sars kon ze dat niet.

De paniek zorgde toen voor nóg meer paniek: boycots, sancties, economische chaos. De schade liep in de miljarden, niet alleen in Azië. Volgens Rodier kunnen die overreacties in de toekomst worden voorkomen. ,,Vaste spelregels zorgen voor houvast. En als je iets nodig hebt bij een epidemie of zelfs een pandemie, is het wel houvast.''