In 1952 gratis koffiemelk voor Europa

De bevolking van Bolsward stemde in 1952 al over Europa, tijdens een proefreferendum. De plaatselijke krant bracht hulde aan de voorstemmers.

Bolsward was al in 1952 volledig in de ban van een referendum over Europa. De groen-witte Europavlag wapperde van de Martinikerk. Boven de straten en over de grachten van de Friese stad hingen groen-witte spandoeken met de tekst ,,Bolsward Europese stad.'' De gemeenteraad stelde 1.700 gulden beschikbaar voor vlaggen en spandoeken. De jeugd spande honderden groene Europavlaggetjes aan zijn fiets. Zo'n drieduizend schoolkinderen kregen van de plaatselijke zuivelfabriek ,,Hollandia'' gratis blikjes ingedikte koffiemelk mee naar huis, waarop hun ouders een oproep lazen om te gaan stemmen. Er waren etalagewedstrijden en speciale sluitzegels.

De Nederlandse Raad der Europese Beweging vroeg de gemeentebesturen van Bolsward en Delft of ze een proefreferendum over de Europese Grondwet wilden houden.

Predikant Tjeerd Hylkema uit Giethoorn, voorzitter van de Europese Beweging in Nederland, wilde de mening van de Nederlanders over een ,,federalistisch'' Europa peilen. Delft en Bolsward werden gekozen, omdat beide steden een nauwkeurige afspiegeling vormden van de Nederlandse bevolking. ,,Na de Tweede Wereldoorlog leefde de gedachte in brede kring dat Europese samenwerking een nieuwe oorlog kon voorkomen'', vertelt oud-voorlichter Willem Haanstra van Bolsward, die zich in het referendum heeft verdiept.

Voor hem liggen vier grote mappen vol knipsels en correspondentie. Vooral het economische aspect werd benadrukt, stelt hij. Hij pakt een propagandafoldertje en leest voor waarom mensen werden aangespoord om ,,ja'' te stemmen. ,,De Amerikaanse arbeider is niet ijveriger en bekwamer dan zijn Europese vakgenoot. Maar hij produceert in een uur tijds drie maal zoveel.'' [...] Daarom hebben Amerikaanse arbeiders een auto en hun vrouwen een koelkast, terwijl de meeste Europese arbeiders heel tevreden moeten zijn met een fiets en hun wederhelft met een vliegenkastje. Prachtig he?'' Op de achterkant staat een citaat van koningin Juliana, gefotografeerd op de vliegtuigtrap tijdens haar bezoek aan de VS. Ze wijst erop dat Nederland ,,een betrouwbare pijler'' kan zijn ,,van de Europese eenheid'', die volgens de vorstin zal groeien ,,door middel van het plan Schuman, andere economische, defensieve en ten slotte politieke integratie.''

Net als nu gingen ook bewindslieden op pad om mensen te bewegen voor te stemmen. Aan de koude vooravond van het referendum op 16 december 1952 kwam KVP-minister H.B.J. Witte (Wederopbouw en Volkshuisvesting) naar Bolsward. Hoewel een gure wind door de straten blies, kwamen er vijfhonderd Bolswarders naar de voorlichtingsbijeenkomst in hotel De Doelen. Witte zei dat een nieuw verenigd Europa niet tot ,,een vereniging van massamensen'' mocht leiden. ,,De enige juiste cultuur is die welke haar accent vindt in het christendom, dan pas kan er van geestelijke eenheid sprake zijn.'' Op de dag dat de vijf stemlokalen opengingen, plaatste het Bolswarder Nieuwsblad op de voorpagina een vier strofen tellend gedicht van Piet Sinnema uit Hichtum. ,,Eén van de Friese elf/ Laat straks wijd van zich horen/ Stad Bolsward is met Delft/ tot stemming uitverkoren/ Het mag de peilschaal zijn/ Van die de eenheid misten/ Het trekt een nieuwe lijn/ van de federalisten.''

Hoewel er in 1952 voor gewone verkiezingen nog opkomstplicht was, was opkomst voor het referendum vrijwillig. Iedereen boven de 23 mocht ,,ja'' of ,,neen'' stemmen op de vraag op het biljet: ,,Meent U, dat de Europese volkeren bepaalde gemeenschappelijke doelen voortaan gezamenlijk dienen te behartigen en wenst U daartoe een Verenigd Europa onder een Europese overheid en met een democratische vertegenwoordiging, te omschrijven in een Europese Grondwet?'' Van de Bolswarders stemden 3.586 voor (96,55 procent). Slechts 105 mensen waren tegen (3,82 procent). Eén van de voorstemmers was J.J. Eerdmans (nu 87 jaar), lid van het Comité dat voorlichtingsbijeenkomsten voor de bevolking organiseerde en tevens directrice van de plaatselijke Huishoudschool. Ze herinnert zich niet veel meer van haar activiteiten als comitélid. Wel dat het referendum erg leefde. ,,Ik weet nog dat mijn leerlingen op het stadhuis een diner klaarmaakten voor de Delftste stadsbestuurders, die bij ons kwamen en met wie we dingen uitwisselden.'' Natuurlijk stemde ze voor, en dat doet ze opnieuw. ,,Wat dacht u. Dat ben ik aan mijn stand verplicht.''

Mevrouw E. Engwerda-Melein (89) uit Bolsward weet nog dat ze voor stemde. ,,We waren best trots op Bolsward. Er kwam toch maar een minister naar onze stad.'' Op 1 juni gaat ze weer stemmen. En het wordt weer `ja'. ,,Het is beter dat je een grondwet hebt.'' De dag na het referendum brengt het Bolswarder Nieuwsblad hulde aan de ,,trouw en het enthousiasme'' van de voorstemmers. Zoals aan het hoogbejaarde vrouwtje dat vijftien maal moest rusten op de vijftig meter lange wandeltocht naar het stembureau.