`Grondwet laat sociale zekerheid intact'

Hollen goedkope arbeidskrachten uit Oost-Europa de Nederlandse verzorgingsstaat uit? Deze vrees van tegenstanders van de Europese Grondwet is volgens deskundigen ongegrond.

Nelly Vroom, werkzaam bij het arbeidsbureau in Gouda, schudt het hoofd. ,,Nee, zo simpel is het niet'', zegt ze resoluut. ,,Het is echt niet zo dat elke Hongaar, Pool of Ghanees die hier langskomt zonder meer een beroep kan doen op bijstand of een andere uitkering.'' Dat misverstand wil ze uit de wereld helpen.

Het verkrijgen van een uitkering is aan strikte, steeds strengere, regels gebonden. Nederland beslist zelf over de inrichting van zijn sociale stelsel. Daar heeft de EU niets mee te maken.

Met nog acht dagen te gaan voordat het referendum over de Europese Grondwet plaatsheeft, op 1 juni, laaien de emoties in praatcafés en discussiezalen in het land hoog op. `Wordt Nederland straks een paradijs voor armlastige arbeidsnomaden die het uitkeringenstelsel gaan plunderen?' `Gaat Brussel voortaan uitmaken hoeveel Ghanezen in Nederland worden toegelaten?' `Kunnen we zelf nog de hoogte van de uitkeringen bepalen?' Tijdens discussies, van Meppel tot Zierikzee, blijkt telkens, dat burgers zich grote zorgen maken over een verlies van Nederlandse verworvenheden.

,,Sommige politici en andere debaters jagen kiezers de stuipen op het lijf. Maar op al deze terreinen gaan geen extra bevoegdheden naar Brussel'', zegt Rick Lawson, strafrechtjurist bij de Universiteit Leiden. Nederland bepaalt zelf hoeveel Ghanezen het toelaat. Over familierecht (het homohuwelijk), abortus of euthanasie wordt in Den Haag beslist. De sociale zekerheid blijft in nationale handen. ,,Daar verandert de Grondwet niets aan'', verzekerde ook Maarten Camps, directeur Arbeidsverhoudingen van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid vorige week tijdens een debat `Europese Grondwet en de Overheid' in Den Haag.

In het Handvest van de Grondrechten, dat in het verdrag is opgenomen, mag weliswaar gesproken worden van het ,,recht op sociale bijstand'' en het ,,recht op socialezekerheidsvoorzieningen''. De Franse president Chirac probeert zelfs zijn kritische landgenoten voor zich te winnen door te wijzen op de sociale ,,minimumvoorschriften'', die het sociale Europa in de Grondwet een gezicht moeten geven.

,,Maar deze uitspraken moeten gezien worden tegen de achtergrond van nationale wetgevingen en praktijken. Het recht van de lidstaten de fundamentele beginselen van hun sociale stelsels zelf vast te stellen, blijft onverlet. Dat staat ook zwart op wit in de Grondwet'', zegt Camps en wijst op artikel III-210 lid 5a. Met andere woorden: Nederland beslist zelf over zijn sociale systeem, over de hoogte van de uitkeringen en over de bijstand.

Ook houdt elk land zelf het recht migranten verblijfstitels te geven en werkvergunningen. En beide zijn nodig om voor bijstand of een andere uitkering in aanmerking te komen. Al worden de burgers uit de acht nieuwe Oost-Europese lidstaten, die vorig jaar bij de Europese Unie gekomen zijn, voorlopig (uiterlijk tot 2011) niet als volwaardige EU-burgers behandeld. Allereerst moeten werkgevers bij het arbeidsbureau (Centrum voor Werk en Inkomen) een vergunning aanvragen als ze een Pool of Tsjech willen inhuren voor een bepaald project. Verreweg de meeste Polen krijgen een tewerkstellingsvergunning voor tijdelijk werk (3 tot 6 maanden) in de land- en tuinbouw. Raken ze werkloos, dan krijgen ze geen uitkering (geen WW, geen bijstand). De werkvergunning is voor een specifiek project afgegeven. Verliest bijvoorbeeld een Tsjech tussentijds zijn baan, dan vervalt de werkvergunning, laat het Centrum voor Werk en Inkomen in Amsterdam weten, dat over de vergunningen beslist.

Pas na 2011 krijgt de Tsjech die in Nederland werkloos wordt, de sociale zekerheidsrechten van een volwaardige EU-burger. Over bijstand oordeelt elke gemeente afzonderlijk, al zijn algemene regels vastgelegd in de Bijstandswet. Maar makkelijk is ook dat niet als de Tsjech volwaardig EU-burger is, net als een Spanjaard. Voor het verkrijgen van bijstand is een verblijfsvergunning vereist. Een bemiddelde Tsjech krijgt dat snel indien hij geen beroep doet op 's rijks kas. Doet een armlastige Tsjech (na 2011) wel een beroep op bijstand, dan kan de Sociale Dienst van een gemeente zo'n verzoek in principe niet weigeren, zegt Camps. Mits iemand ten minste drie maanden in Nederland heeft gewoond en gewerkt. De gemeente moet dit melden bij de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND), die de verblijfsstatus van de desbetreffende persoon opnieuw gaat toetsen. In de praktijk leidt dit er volgens Camps toe, dat een verblijfsvergunning vaker wordt ingetrokken. En zonder verblijfsvergunning, geen bijstand.

Kartika Liotard, lid van het Europees Parlement voor de Socialistische Partij (SP) en tegenstander van de Grondwet, ziet adders onder het gras zitten, bleek in Den Haag. Het geruchtmakende geval van Anja Joos, een Duitse drugsverslaafde die in 2003 in Amsterdam werd doodgeschopt na een verdenking van diefstal, ligt nog vers in het geheugen. Joos verbleef al sinds de jaren tachtig in Amsterdam, had geen werk, maar kreeg wel telkens een verblijfsvergunning en ontving bijstand. Het is volgens Liotard niet denkbeeldig dat een buitenlandse werkzoekende met de Grondwet in de hand zijn recht probeert te halen bij het Europese Hof in Luxemburg.

Aankloppen bij het Hof kan altijd, zegt Camps. Maar hij verwacht er weinig van. Ingrijpende besluiten over het sociale stelsel kan het Hof niet nemen. ,,Daarover heeft de EU niets te zeggen.'' Realistischer is volgens hem dat door de concurrentie de druk op landen toeneemt hun sociale stelsels te hervormen. Camps: ,,Landen zullen hun stelsels niet harmoniseren, maar ze kunnen wel afspreken dat ze hun sociale systemen goedkoper maken.''

Rondshoppen zal voorlopig in Europa een fenomeen blijven. Volgens Camps zullen het vooral arbeidsnomaden zijn, migranten die werk zoeken, geen uitkeringen. Maar over enkele jaren zal hier een eind aan komen, verwacht hij. ,,De bevolking in Oost-Europa krimpt snel. Deze landen zullen hun eigen mensen hard nodig hebben. En als ze welvarender worden, hebben ze ook een beter salaris te bieden.''