Eigen schuld dikke bult?

Met de dag groeit het aantal Nederlanders dat in het komende referendum tegen het Europese verdrag gaat stemmen, hoor je dagelijks namens opiniepeilers, wier bedrijfstak echte hoogtijdagen beleeft.

Met de dag hoor je ook, zij het uiteraard in kleinere aantallen, steeds meer ministers en andere politici, staatsrechtkenners en andere deskundigen zeggen dat dat referendum misschien toch niet zo'n goed idee was.

De eerste vaststelling – het aantal tegenstemmers lijkt sterk toe te nemen – en de tweede – het was niet zo'n goed idee – hebben wat met elkaar te maken. Bij de tweede vaststelling past wél de aantekening dat veel van de nu openlijk uitgesproken zorgen al veel eerder uitgesproken en gewogen hadden mogen zijn, of beter gewogen hadden mogen worden. Namelijk sinds twee jaar geleden het initiatief-wetsvoorstel van de Tweede-Kamerleden Karimi, Dubbelboer en Van der Ham (GroenLinks/PvdA/D66) voor zo'n referendum ter tafel kwam.

Wat dat betreft kennen vele klachten nu een zeker `eigen schuld dikke bult'-karakter. Het zijn klachten als: 1) Dit referendum is eigenlijk wezensvreemd in ons parlementair-representatieve stelsel; 2) Het Europees grondwettelijk verdrag is veel te ingewikkeld voor een referendum; 3) Het referendum gaat meer over onverwerkte ergernissen over de invoering van de euro en de EU-toetredingsonderhandelingen met Turkije dan over de inhoud van het verdrag; 4) Het referendum loopt uit op een oneigenlijk volksgericht over het tweede kabinet-Balkenende; 5) Zeker nu 85 procent van de Tweede Kamer al akkoord is gegaan met het nieuwe EU-verdrag, is het zichtbaar een stuk van het `Haagse' politieke establishment geworden, dus grijpt de boze kiezer de kans om dat referendum in de geest van Pim Fortuyn te gebruiken om de bewoners van de `kaasstolp' aan het Binnenhof en al die ongenoemde welvarende Europese `zakkenvullers' namens alle `gewone Nederlanders' te straffen.

Wie ons de voordelen van dat verdrag alsnog wil verklaren, folderend of in lange stukken, in discussies of met toespraken, kan het dak op. Want misschien willen wij wel helemaal niets uitgelegd krijgen. Wij stemmen tegen, wij stemmen lekker puh, als het ware, en geven en passant die Balkenende een stevig lesje. Nu, probeer tegen zo'n ontketend electoraal beest maar eens aan te folderen.

Het arme kabinet-Balkenende-II was van het begin af aan tegen het houden van referenda, ook tegen dit referendum, en maakte daarvan in de Tweede Kamer geen geheim bij de behandeling van het parlementaire initiatief. De Tweede Kamer bepaalt wat er met de uitslag van het door haar gewenste referendum gebeurt, het kabinet moet haar besluit volgen.

Niettemin krijgt vooral het kabinet de wind van voren wegens de te laat begonnen, ook nog als onhandig bekritiseerde campagne ten gunste van het verdrag. Geestverwante oud-ministers als de CDA'ers Lubbers en Van den Broek laten Balkenende c.s. horen dat zij begrip voor de tegenstemmers dan wel kritiek op de campagne van het kabinet hebben.

Op 14 juli 2003 bracht de Raad van State positief advies uit over het initiatief-wetsvoorstel om een raadplegend referendum over het Europese verdrag te houden. Goedkeuring van dat verdrag kan, al bestaat dat dan ,,voor een groot deel uit hercodificatie van bestaande verdragen'', tot op zekere hoogte worden vergeleken met een grondwetsherziening, waarover het oordeel van de kiezers mag worden gevraagd, meende de Raad. Maar om daarvoor het vereiste van ontbinding van de Tweede Kamer (en verkiezingen) en goedkeuring in tweede lezing van toepassing te verklaren, zoals bij nationale wijzigingen in de Grondwet, dat ging de Raad van State te ver.

Want, heette het vervolgens in drie zinnen die vandaag onbedoeld een komische indruk maken: ,,Deze mogelijkheid is echter om diverse redenen weinig realistisch. Bovendien moet ermee worden gerekend dat in de verkiezingen de keuze van de kiezers in de praktijk vooral zou worden bepaald door hun wensen ten aanzien van het algemene, in Nederland te voeren beleid. De mogelijkheden overziende concludeert de Raad dat in vergelijking met ontbinding van de Tweede Kamer een referendum [...] een meer reële manier is om het oordeel van de kiezers over de Europese Grondwet te vragen.''

Die ,,meer reële manier'' krijgt volgende week woensdag een kans. Alleen valt te vrezen dat dan bijna het tegendeel gebeurt van wat de Raad van State wilde. Namelijk dat het oordeel van veel kiezers het beleid van het kabinet minstens net zoveel zal betreffen als de inhoud van het verdrag.

Er was dit weekeinde ook goed nieuws voor Balkenende-II. Nieuws uit Duitsland, waar SPD-kanselier Schröder de zware nederlaag van zijn partij tegen de CDU in Noordrijn-Westfalen aangreep om aan te kondigen dat hij via de kunstgreep van een Mistrauensvotum in de Bondsdag wil streven naar vervroegde verkiezingen voor de Bondsdag. Dus niet eind 2006, maar al over vier maanden.

Schröder staat er slecht voor, zondag verloor zijn SPD voor de elfde achtereenvolgende keer in regionale verkiezingen, waardoor de voor wetgeving vaak onmisbare Bondsraad nog vijandiger is geworden, juist ook als Schröders saneringspolitiek in het geding is. Hij wil daarom via vervroegde verkiezingen een vlucht naar voren wagen om met een nieuwe rood-groene meerderheid in de Bondsdag een nieuwe legitimatie te krijgen (al verdwijnt die vijandige meerderheid in de Bondsraad daardoor niet).

Tot nu toe gold voor de coalitie-Balkenende dat zij, gegeven de grote invloed van de Duitse conjunctuur op de Nederlandse, welhaast moest hopen op succes van Schröder in de verkiezingen van 2006. Dat zou immers per definitie hebben betekend dat de Duitse economie nog net op tijd tekenen van herstel zou hebben vertoond waarvan de coalitie-Balkenende, die in 2007 naar de kiezers moet, misschien nog wat vruchten zou kunnen plukken in Nederland.

Dat kan nu anders en ook beter worden. Want mocht de CDU/CSU in september volgens verwachting die vervroegde verkiezingen winnen, en dan met meerderheden in de Bondsdag én de Bondsraad aan het werk kunnen, dan zou dat voor de Duitse economie wel eens een (eerdere) stevige impuls kunnen opleveren.

Nederland zou daarvan in 2006/2007 kunnen meeprofiteren. en Balkenende dan ook, bij de kiezers.