De sfeer van ouwe-jongens-krentenbrood

Het rommelt vaak in gemeenten waar één partij de absolute meerderheid heeft. Gevolgen zijn interne verdeeldheid en bestuurscrises.

Een manier om te zien welke partij in een gemeente de overhand heeft, is om naar de standbeelden te kijken. Wie de CDA-gemeente Tubbergen binnenrijdt, kan niet om het beeld van de streng kijkende rooms-katholieke voorman Herman Schaepman heen.

In het dorpje Noordbroek, midden in PvdA-bolwerk Menterwolde, staat sinds een paar jaar het beeld van een droevig kijkende landarbeider, volgens PvdA-fractievoorzitter Gruben om de talloze arbeiders te eren die in de vorige eeuw in het dorp moesten zwoegen voor de rijke herenboeren.

En neem de gemeente Alkemade, waar in 2002 de nieuwe lokale partij Mooi Alkemade de feestpartij, volgens de rest van de raad de macht veroverde. De gemeente heeft nu vergevorderde plannen voor een standbeeld van lokale held Joop Zoetemelk.

In tien gemeenten wist één partij bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen een absolute meerderheid te behalen vijf keer het CDA, twee keer een lokale partij, en PvdA en VVD bezitten in één gemeente de meerderheid van de zetels. Bij een recente herindeling kwam daar de gemeente Montferland bij. Daarmee zijn er vier gemeenten waar één partij heerst meer dan in 1998. Deze krant bezocht er de afgelopen weken vijf: Tubbergen (CDA), Menterwolde (PvdA), Wassenaar (VVD), Alkemade (Mooi Alkemade) en Heythuysen (Ronduit Open).

Wat gebeurt er wanneer één partij op papier alle macht toegeschoven krijgt? In ieder geval wordt het bestuur niet stabieler. In twee van deze gemeenten, Menterwolde en Alkemade, is de sfeer op het stadhuis na een diepe bestuurscrisis nog altijd te snijden. In de Groningse gemeente is de burgemeester afgetreden, in Alkemade twee wethouders. De partij Ronduit Open in de Limburgse gemeente Heythuysen is intern verdeeld, nadat twee wethouders van dezelfde partij botsten over de verdeling van een tuintje.

In Tubbergen houdt het CDA de rijen gesloten, waardoor alle politieke discussies naar de achterkamers van de fractie verplaatst zijn. De bezoekers die in het gemeentehuis keken naar de laatste raadsvergadering, waarin over bezuinigingen op de bibliotheken vergaderd werd, in feite naar een toneelstuk. De CDA-fractie wilde bezuinigen, dús werd er bezuinigd.

De gemeente Wassenaar siddert nog na van een volksopstand van woedende bewoners, nadat een plan uitlekte om tientallen locaties grond te verkopen voor woningbouw. De VVD is er zo onzeker van geworden dat de fractieleden hardop verzuchten dat ze liefst van die absolute meerderheid af willen.

Politiek zonder polderen het lijkt leuk, maar tot stabiel bestuur leidt het dus niet. Daar is een verklaring voor, zegt de Maastrichtse hoogleraar Bestuurskunde Arno Korsten. Het zijn, zoals hij ze noemt, `cowboy cities' gemeenten waar het politiek vaak onrustig is. ,,Er zijn twee situaties in het lokaal bestuur die niet goed werken: gemeenten waar één partij heerst en gemeenten waar de gemeenteraad verdeeld is over talloze eenmansfracties. Eén van die twee uitersten zie je bij ongeveer twintig gemeenten terug.''

Bij `verdeelde' gemeenten treedt volgens Korsten snel het `apenrotssyndroom' op. ,,Raadsleden vertonen bijterig gedrag. De debatten zijn bovendien weinig ideologisch, maar op de man gespeeld.''

In meerderheidsgemeenten is iets anders aan de hand. ,,De heersende fractie bepaalt zijn standpunt binnenskamers en is niet altijd meer ontvankelijk voor tegenargumenten. Dat is tenminste het beeld bij de overige partijen. Dat lokt het verwijt van arrogant gedrag uit.''

Maar er valt ook iets anders op. Niet één partij met een absolute meerderheid heeft het aangedurfd alleen te regeren, hoewel dat op grond van het getal wel zou kunnen. Vaak betrekken ze piepkleine andere fracties bij het college van burgemeester en wethouders, zodat ze niet alleen hoeven te regeren. Kennelijk durft niet één partij een alleenheerschappij aan. Alleen in de gemeente Alkemade regeert de partij Mooi Alkemade in z'n eentje, maar dat is omdat de PvdA uit het college van burgemeester en wethouders is gestapt en inmiddels niet één partij nog met de lokalen in zee wil.

We zoeken naar een zo breed mogelijk draagvlak, zeggen de partijen zelf. Neem Wassenaar, waar de oppermachtige VVD een coalitie smeedde van alle partijen, op GroenLinks na. Raadslid Bert Ooms (VVD, Wassenaar): ,,Het is en blijft een dorp. Beslissingen nemen we hier het liefst unaniem.'' Maar nu, drie jaar na de formatie, knaagt de twijfel. ,,We moeten oppassen dat het niet te veel de sfeer van ouwe-jongens-krentenbrood wordt.'' En bovendien, zegt lokaal partijvoorzitter Edwin Reijntjes, ,,in slechte tijden hebben alleen wij het gedaan''. ,,De VVD is het gezicht van het gemeentebestuur. Toen de bevolking zich verzette tegen het groenplan, werden alleen wij erop aangekeken.''

Zo redeneren veel grote partijen, zegt professor Korsten. ,,Het is verstandig om naar een goede afspiegeling van de bevolking te streven. Maar wat ook meespeelt, is dat partijen de oppositie willen betrekken in minder populaire maatregelen, of zelfs willen neutraliseren.''

Dat verwijt wordt de PvdA in Menterwolde gemaakt. De partij bezit acht van de vijftien raadszetels en had dus alleen kunnen regeren. Toch is ook GroenLinks gevraagd in het college te komen, volgens PvdA-fractievoorzitter Gruben ,,de enige partij die nog oppositie voerde''. Korsten: ,,Vaak bungelt een kleine fractie er dan maar een beetje bij.''

De invoering van het dualisme in de gemeentepolitiek werkt in deze gemeenten dan ook niet goed, zegt professor Korsten. Sinds 2002 moet de gemeenteraad op afstand staan, en burgemeester en wethouders controleren. Voor die tijd volgden de fracties die in het college zaten, vrij klakkeloos de lijn van de wethouders. Dat moest veranderen, vond het kabinet. De gemeenteraad moest zelfstandiger worden en tegengas moeten bieden. Korsten: ,,Zo'n eigenstandige raad komt in gemeenten waar één partij heerst niet goed van de grond. Beslissingen blijven daar in niet-openbare raadsvergaderingen genomen worden. Voor de democratie is het niet goed als een partij langere tijd heerst.''

Dit is de laatste aflevering van een serie. Eerdere verhalen in de krant van 30 april, 3 mei, 7 mei, 12 mei en 21 mei. Na te lezen op www.nrc.nl