Johanna de Waanzinnige in drieën gedeeld

Met zijn `Fanfare' opent Rob Zuidam het Holland Festival, dat ook uitvoeringen brengt van zijn opera Rage d'amours.

Een geschiedenis kan nog zo absurd lijken, de actualiteit is nooit te beroerd om haar geloofwaardigheid te bevestigen. Onlangs werd Amsterdam opgeschrikt door een luguber verhaal: in het huis van een man die op 89-jarige leeftijd was overleden, vond de politie ook het stoffelijke overschot van een vermoedelijk 95-jarige vrouw. Het lichaam, dat in plastic was ingepakt, verkeerde in verregaande staat van ontbinding. De vrouw moest al jaren dood zijn.

,,Sommige mensen'', aldus componist Rob Zuidam (1964), ,,kunnen geen afscheid nemen van een geliefde. Dat neemt soms extreme vormen aan.'' Het is precies het onderwerp van zijn opera Rage d'amours (2003), die op het Holland Festival zijn Europese première beleeft. De handeling speelt niet in de Amsterdamse Pijp, anno 2005, maar in Spanje, aan het begin van de zestiende eeuw. Hoofdpersoon is Johanna de Waanzinnige (1479-1555), die in blinde aanbidding jarenlang met de doodskist van haar overleden echtgenoot, Philips de Schone, bleef rondsjouwen. Geregeld opende zij de kist om het lichaam te omhelzen en te kussen. In haar slaapkamer liet ze missen voor hem opvoeren, en ze geloofde heilig in zijn aanstaande wederopstanding. Uiteindelijk werd ze opgesloten in een klooster, waar ze door het enige raam van haar kamer uitkeek op Philips' praalgraf. Ondanks het feit dat ze zichzelf volledig verwaarloosde, overleefde ze hem nog 46 jaar.

Zuidam is geïntrigeerd door zulke extremen van menselijk gedrag. ,,Het is fascinerend dat het hele uiterlijke aspect van de liefde, dat normaal niet geheel onbelangrijk is, geen rol meer lijkt te spelen. Hoe ver iemand verkruimelt, maakt blijkbaar niet uit – de liefde blijft hoe dan ook. Misschien is het ook wel echte liefde, maar begrijpen wij er niets van.

,,In de reacties op de eerste uitvoeringen van Rage d'amours in de Verenigde Staten merkte ik een sterk verschil tussen mannen en vrouwen. Mannen zeiden meestal iets in de trant van `dat wijf was gewoon gek.' Volgens vrouwen hield ze juist écht van hem. Die zaken schemeren natuurlijk door elkaar heen, en ik vind het ook niet belangrijk om daar een eenduidig antwoord op te geven.''

Het libretto van Rage d'amours stelde Zuidam samen uit allerlei historisch bronnenmateriaal en delen van het Hooglied uit de bijbel. Om het dubbelzinnige karakter van Johanna sterker tot uitdrukking te laten komen, verdeelde Zuidam haar rol over drie sopranen, die elk een ander aspect van haar persoonlijkheid belichamen. ,,Van oorsprong was het een puur muzikaal idee: ik `hoorde' bepaalde passages nu eenmaal driestemmig.

,,Maar het heeft ook theatrale bedoelingen. De verschillende facetten van Johanna's persoon worden sterker benadrukt, en kunnen zich ook beter tegelijk manifesteren. Gaandeweg ontwikkelen ze zich steeds meer solistisch; ze treden op verschillende momenten op de voorgrond. De eerste Johanna staat voor het vleselijke, zinnelijke aspect van de liefde. De tweede voor liefde als een soort innerlijk geloof, en de derde wil alleen maar in de nabijheid van Philips zijn, in wat voor staat hij ook mag verkeren.''

De geboorte van het menselijk bewustzijn, het volwassen worden, het noodzakelijk verlies van onschuld. Zuidam beschouwt het als centraal thema van zijn opera's. In Rage d'amours gaat het over de weigering hiervan. ,,Johanna leeft een kalverliefde tot het bittere einde uit.'' Zijn opera Freeze (1994) ging over Patricia Hearst, de dochter van de mediatycoon, die zich, nadat zij in 1974 uit haar beschermde wereldje werd ontvoerd, aansloot bij haar ontvoerders. Hier maakt de onschuld radicaal plaats voor een nieuw (politiek) bewustzijn.

Ook in toekomstige opera's denkt Zuidam deze lijn voort te zetten. ,,Ik ben met een paar onderwerpen bezig, maar wat de laatste tijd erg blijft drijven is Adam in ballingschap van Vondel. Vooral omdat die tekst de mogelijkheid biedt het paradijs én de hel te verklanken. Het is een mooie parabel over de geboorte van het menselijke bewustzijn, die heel concreet plaatsvindt als Adam en Eva van de appel eten en het paradijs worden uitgekegeld.''

Het gebruik van een tekst van Vondel beantwoordt aan twee andere behoeften van Zuidam. ,,Voor mijn eerste opera's heb ik het libretto zelf gemaakt. Over het libretto van Freeze, waarin ik té veel wilde, ben ik niet erg tevreden; over Rage d'amours wél. Maar voor mijn derde opera wil ik eens uitgaan van een bestaande theatrale structuur; aan de haal gaan met de theatrale verbeelding van iemand anders.''

Bovendien werkt zijn verbeeldingskracht volgens Zuidam directer bij een tekst in zijn moedertaal. ,,Ik ben al langer van plan om eens iets in het Nederlands te doen. Vondel ga je niet vertalen naar het Engels, dat zou volkomen stupide zijn. Ik denk dat Wagner mij heeft geholpen mijn schroom te overwinnen om met oude, wollige taal te werken: die zit je absoluut niet in de weg als je bijvoorbeeld naar de Ring luistert. Vondels taalgebruik is ook schitterend: `Zoo veel vermagh de lust, een montvol appelsap' – prachtig toch?''

Pierre Audi, artistiek directeur van het Holland Festival, vroeg aanvankelijk aan Zuidam of hij Rage d'amours, dat nog geen uur duurt, voor het festival niet wat kon verlengen. Zuidam was echter van mening dat hij het misschien wel langer kon maken, maar daarmee niet beter. Daarom besloten ze het werk te combineren met de McGonagall-Lieder (1997/2001), een cyclus waarin vol liefde de Tay Bridge wordt bezongen, een spoorbrug die in de negentiende eeuw tijdens een ramp in het water verdween. Zuidam is enthousiast over de combinatie. ,,Er worden twee kanten van mijn muziek getoond. De McGonagall-Lieder hebben een grote ritmische drive, zorgeloos en optimistisch, met geëxalteerde zang. Rage d'amours is veel meer vanuit het innerlijke en het intuïtieve ontstaan. Dat vertaalt zich duidelijk in de kleur en het karakter van de muziek. De stukken verschillen muzikaal hemelsbreed. Regisseur Guy Cassiers wees mij echter ook op de overeenkomst tussen de werken: beide gaan over een obsessieve liefde, waarin het noodlot genadeloos toeslaat.''

Rage d'Amours en McGonagall-Lieder door De Nederlandse Opera. Regie: Guy Cassiers; muzikale leiding: Reinbert de Leeuw. 17, 19, 20, 21, 23, 24/6 Stadsschouwburg, Amsterdam. Inl.: 020-6242311. Tijdens de opening van het festival op 1 juni klinkt een Fanfare van Zuidam. Meer informatie en geluidsvoorbeelden: www.robertzuidam.com.