Vrijheid

Terwijl ik als columnist mijn stemadvies overwoog, zag ik op dvd Simon, de veelgeprezen speelfilm van Eddy Terstall, die binnenkort ook in de Amerikaanse bioscopen wordt uitgebracht. In de persberichten die het heuglijke nieuws brachten, klonk ook verbazing door hoe zouden de Amerikanen reageren op een Hollandse film vol hete hangijzers, drugshandel, homohuwelijk, euthanasie, al die ijkpunten van onze persoonlijke vrijheid waar een Europese superstaat met zijn tengels van af moet blijven? Mij lijken juist die ingrediënten garant te staan voor een surprise hit zeker omdat ze door Terstall met geraffineerd aplomb in zijn verhaal over een doodzieke Amsterdamse vrije jongen zijn verwerkt. Het vrijgeven van softdrugs, het trouwen van homo's en de vrijheid om over je eigen leven te beslissen, ze zijn, ook in de overige westerse landen, onvermijdelijk. Alleen hadden we het in Nederland net even eerder door.

De film van Terstall wil een ongegeneerd pleidooi zijn voor die Hollandse eigengereidheid, de anti-autoritaire geest van de jaren zestig en zeventig, die persoonlijke vrijheid boven alles stelde. Zijn held Simon is een onverbeterlijke sjoemelaar, maar met een heel groot Jordanees hart de vrouwen die hij verliet, de kinderen die hij min of meer per ongeluk verwekte, de homovriend die hij geinig beledigt, uiteindelijk houdt hij van allemaal even veel. Zijn korte leven is een zooitje, maar een zachtaardig, liefhebbend zooitje alles waarvoor de nieuwrechtse denkers en moslimfundamentalisten met hun humorloze moralistische rechtlijnigheid geen oog meer hebben. Eat this, Bart Jan Spruyt.

Simon is vorig jaar bedolven onder de Gouden Kalveren, en terecht, want in zijn aandoenlijke scènes en dialogen is Terstall ongeëvenaard. Het is ook een sentimentele film. Juist omdat de regisseur zoveel van zijn personages houdt, kan hij ze zich niet slecht voorstellen, en dus heeft zijn film geen drama. Ja, Simon zelf gaat dood aan kanker, maar dood gaan we allemaal, dat is het simpele drama dat leven heet ik heb het over drama van ambivalenties, van onoprechtheid en verraad en onvermijdelijk schuldgevoel, al die nare menselijke dubbelzinnigheden die in de Jordaan sinds jaar en dag onder het tapijt worden geveegd. Voor dat soort gevoelens is in de wereld van Terstall geen plaats, omdat ze niet passen bij zijn zuivere ideaal van persoonlijke vrijheid. In zo'n wereld is geen plaats voor het kwaad, of het moet van buiten komen in de persoon van een fascist of een op hol geslagen radicale moslim.

Dat de constante nadruk op onze persoonlijke vrijheid ten koste is gegaan van ons gevoel van gemeenschap, alleen een diehard verdediger van de oude linkse idealen zal dat nog ontkennen. Tegelijk heeft het plotselinge besef dat persoonlijke vrijheid nooit grenzeloos kan zijn, de nieuwe moralisten de kans gegeven zich snoeihard te keren tegen diezelfde persoonlijke vrijheid van anderen, natuurlijk. Dat leidt tot vreemde situaties: de laatste jaren is er een voortdurend quasi-filosofisch gejengel te horen geweest over doorgeschoten tolerantie, doorgeschoten seks, doorgeschoten exhibitionisme, met als ultiem symbool een jaarlijkse grachtenrondvaart van mannen in enkel en alleen een slip maar nu twee homo's in datzelfde Amsterdam klappen hebben gekregen, is er ineens sprake van een ,,golf van homohaat'' en moeten onze Hollandse vrijheden worden veiliggesteld tegen de oprukkende hordes van de intolerantie. In HP/De Tijd werd niet zo lang geleden nog verbeten vastgesteld dat Nederland ,,homomoe'' was, nu wordt Nederlandse homo's in hetzelfde blad voorgehouden dat het hier geen leven meer is niet vanwege HP/De Tijd, natuurlijk, maar vanwege gefrustreerde moslimjongens.

Wanneer rechts geen antwoorden op moeilijke vragen heeft, vlucht men in cynisme. Wanneer links geen antwoord heeft op dezelfde vragen, vlucht men in sentiment. Praktische kanttekeningen worden afgedaan met een verwijzing naar goede bedoelingen, naar de schoonheid van het abstracte ideaal, of, het allerergst, naar een gevoel zie die handtekeningenactie voor uitgeprocedeerde asielzoekers, Een royaal gebaar. Dat was vanaf het begin een zinloos gebaar, zonder praktische gevolgen, maar een gebaar alleen al was genoeg, want je liet immers je hart spreken.

Een film als Simon wil het morele pragmatisme van het vrijgevochten Nederland verdedigen, maar weigert in te zien dat veel van de huidige intolerantie het product is van dat klimaat van verbeten eigenbelang. Aan de andere kant verschijnen er nu boeken en beschouwingen waarin wordt gesteld dat alle hedendaagse ellende de schuld is van de jaren zeventig en ook weer studies waarin al onze huidige vrijheden aan diezelfde jaren worden toegeschreven. Dat die idealistische jaren een mengeling van goed en kwaad zouden kunnen zijn, dat die oprechte idealen van emancipatie en progressie een duistere schaduwkant hadden, waarin zich onverbeterlijke menselijke eigenschappen als egoïsme en opportunisme schuil hielden, wil er maar niet in. Zestig jaar na de Bevrijding ben je in Nederland nog altijd helemaal goed of helemaal fout.

Een paar weken geleden, ter gelegenheid van diezelfde Bevrijdingsdag, verscheen in deze krant een Manifest voor de Vrijheid, geschreven door betrokken Nederlanders die op verheven toon de boel bij elkaar wilden houden. ,,Vrijheid is ons kostbaarste goed'', luidde de aanhef, en vervolgens werd er alinea na alinea bij je ingehamerd dat vrijheid toch vooral verplichting betekende, jegens jezelf, jegens anderen, jegens de samenleving waar je deel van uitmaakte. Je moest vooral niet denken dat vrijheid inhield dat je moest doen waar je zin in had das war einmal. Ik heb nog nooit zo'n onvrij manifest voor de vrijheid gelezen uit je bol gaan is er echt niet meer bij. Vrijheid is voortdurend rekening houden met anderen, daar kwam het zo'n beetje op neer.

Betekende vrijheid twintig jaar geleden je bevrijden van maatschappelijke banden die je op een onredelijke manier afhielden van je grenzeloze zelfontplooiing, tegenwoordig word je voortdurend geacht op een verantwoordelijke manier te manoeuvreren tussen je persoonlijke aandriften en die van je medemens. Jij kunt wel een koran door de wc willen spoelen, met een bijbel erachteraan, maar besef je wel wat dat betekent voor de gevoelens van anderen? Jij kunt wel vinden dat het heiligschennis is wanneer iemand zijn billen afveegt met de heilige koran, maar hij heeft nu eenmaal grondwettelijk de vrijheid om dat te doen.

Vrijheid is niet alleen ons kostbaarste goed, het is ook ons grootste probleem.