Italië kan niet bestaan van historisch entertainment voor ouderen

Door krimpende pensioenen zullen minder grijze toeristen naar Bologna gaan, vreest Maarten Huygen die als commentator reist door de samenleving.

De onveranderlijke schoonheid van een Middeleeuwse Italiaanse stad gaat aan me knagen. Kan Europa bestaan van monumenten? Sinds ik Bologna 27 jaar geleden met een diploma heb verlaten, zijn de mensen er bezadigder, dikker en langer, de straten schoner en de historische gebouwen nieuwer geworden dankzij schilderbeurten en restauraties. De roserode kleur van wat in Italië al lange tijd bekendstaat als la cittá rossa is meer geprononceerd op de pilaren van de reusachtige San Petronio-kathedraal en de gebouwen boven lange, koele zuilengalerijen langs intieme straten.

Heerlijk dat in Bologna geen lelijke supermarkten of parkeergarages het beeld verstoren zoals in sommige Franse of Spaanse oude steden. De gaanderijen langs de straten in de binnenstad zijn vol kleine traiteurs, bakkers, juweliers, antiek- en kledingzaken, bars, trattoria's en restaurants met een divers aanbod. Dergelijke bedrijfjes zijn elders in historische Europese steden omgebouwd tot woningen, omdat ze het niet volhielden tegen goedkope filialen van grote voedsel- en warenketens. Hier koop je Parma-ham, verse richotta of tortelloni om de hoek.

Maar mijn esthetische vuur van vroeger is omgeslagen in ongemak. Ik vraag me af hoe de het oude reisboekhandelaartje aan de smalle Via Oberdan vlakbij mijn hotel het hoofd boven water houdt met ongeveer één klant per uur. Is het een hobby naast zijn pensioen? Italië is bij uitstek het land van en voor rustenden, de vooruitgeschoven vergrijzingspost van het rijke westen.

In heel mediterraan Zuid-Europa, ook in Spanje en in Griekenland zijn vrouwen al jaren massaal in baarstaking. Italië heeft het twijfelachtige wereldrecord van het geringste percentage kinderen tussen nul en veertien jaar (14,2 procent) en het hoogste aantal 65-plussers (19,2 procent). Dankzij het gematigde mediterrane dieet heeft Italië de gezondste grijsaards ter wereld. Ze mogen ook nog vroeg met pensioen. Er is veel weerstand tegen de verlaging van de pensioenleeftijd. Ouderen zijn prominent aanwezig in de straten van Bologna, Italianen met boodschappentassen, buitenlandse toeristen met reisgidsen in de hand. Mensen in de herfsttij van hun leven bekijken een land dat in kleurrijk economisch herfsttij verkeert. Italië is de zieke, oude dandy van Europa.

Wat een verschil met het jonge, opstandige Bologna dat ik kende met straten blauw van traangas, molotovcocktails en gebroken ruiten. Die generatiekloof is geslecht door de geboortestop. Ouderen zijn definitief de baas en kinderen zie ik nergens. De huidige studenten van deze oude Europese universiteitsstad stellen geen eisen en mogen blij zijn als ze – soms zelfs zonder betaling – van ouderen een baan krijgen.

Het gaat slecht met Italië en in deze mooie stad krijg ik twijfels over de rozige toekomstscenario's van een Europese diensteneconomie. In een van de seminars ter gelegenheid van het 50-jarige bestaan van mijn alma mater, het Bolognese filiaal van de Washingtonse Johns Hopkins School for Advanced International Studies, sprak de bekende Duitse econoom Horst Siebert over `Latijns-Amerikaanse toestanden' in Europa. Publieke schulden stapelen zich op en er wordt te weinig verdiend. De Italiaanse industrie doet het volgens hem nog slechter dan de kwakkelende Duitse. Niet meegegaan met de tijd en achtergebleven in innovatie. Kleine bedrijven worden weggevaagd door de goedkope concurrentie uit Azië.

Kan een land bestaan van historisch entertainment voor gepensioneerden? Nee, want die moeten zelf de handen uit de mouwen steken. Ze krijgen minder tijd en geld om mooie oorden te bezoeken. Bij gesprekken met gespecialiseerde ex-studenten kreeg ik keiharde cijfers over pensioenen te horen. Volgens hen veroorzaakt de vergrijzing nu al economische malaise. Er is te weinig geld om de pensioenen te betalen, maar als iedereen spaart om de tekorten te dekken, zakt de economie nog verder in. Dan brengen de spaargelden nog minder op, zodat er nog meer opzij gezet moet worden en zo spiraalt alles naar beneden.

Dit jaar moet elk Europees bedrijf zijn pensioenschuld aan de medewerkers op de balans zetten en dan zal de grootte van het toekomstige deficit eindelijk helder worden. Het moet een onvoorstelbaar hoog bedrag worden. Nederland en Groot-Brittannië zitten er met rond de 27.000 euro pensioenspaargeld per persoon (en relatief jonge bevolkingen) nog warmpjes bij. Maar door de lage rendementen kunnen de rijke pensioenfondsen al niet meer uitkeren wat ze hebben beloofd. Zelfs British Airways maakt dit kwartaal vrijwel geen winst door de ongedekte pensioensverplichtingen op de balans, laat staan hoe dat elders zal gaan. De meeste instellingen in andere landen betalen de pensioenen niet uit spaargelden maar uit loonheffingen op werkenden. Bij zoveel gepensioneerden loopt dat spaak. Het grijze Griekenland heeft niet meer dan een paar honderd euro per persoon gespaard. Ook in het jonge Amerika gaapt een pensioentekort.

In alle rijke westerse landen zijn er werkgevers en politici die de gedupeerde werknemers voortaan hun eigen kostje bij elkaar willen laten sparen. Inleg zonder pensioengaranties. Politici dromen zelfs over gedeeltelijke privatisering van de AOW. Dan zijn zij niet meer verantwoordelijk. Privé-beleggingen in plaats van collectieve inleg.

Tijdens een lunch vertelde een New Yorkse effectenmakelaar dat hij zich zorgen maakt over het plan van president Bush tot gedeeltelijke privatisering van de AOW. Als de mensen als gevolg van de privatisering van de AOW niet meer weten waar ze later financieel aan toe zijn, worden ze onzeker en gaan de koersen heftiger slingeren, vreesde hij. Terwijl de tekorten gemakkelijk zijn op te lossen: langer doorwerken en later met pensioen. Een collectieve regeling is efficiënter dan een stelsel van individuele beleggingsrekeningen. Als de mensen langer gezond blijven, kunnen ze ook langer werken. En werken is beter dan sparen. Maar voor zo'n verandering is politieke moed nodig. Het is gemakkelijker om te privatiseren en de markt, de New Yorkse beurs of Brussel de schuld te geven van het pensioentekort. Dan komen nog minder grijze toeristen met reisgidsen naar Bologna.