`Ik ben een te overheersende factor geworden'

Als jonge jongen had hij graag carrière willen maken in Amerika, bij olieconcern Amoco. Maar duty called en dus keerde hij terug bij SHV, het grootste familiebedrijf van Nederland. Over vier dagen neemt president-commissaris Paul Fentener van Vlissingen afscheid, na 42 jaar. ,,King Lear was een voortreffelijke koning, maar hij bleef te lang aan.''

Vorige maand zette Paul Fentener van Vlissingen voor de laatste maal zijn Arabisch aandoende handtekening onder het jaarverslag van SHV. Nog één keer bedankte hij al het personeel, ,,van caissières tot tankinstallateurs, van schroothandelaren tot managers''. Boodschap: SHV wordt gemaakt ,,door onze mensen, niet door producten''.

Over vier dagen neemt Van Vlissingen op de besloten aandeelhoudersvergadering afscheid van SHV, het familiebedrijf dat hij met een kleine tussenpoos sinds 1963 diende. In verschillende hoedanigheden: hij was stafmedewerker, directeur, president en, sinds 1998, president-commissaris.

,,Acht jaar te vroeg, ja'', zegt hij met een glimlach over zijn vertrek. Bij SHV geldt een leeftijdsgrens voor commissarissen van 72 jaar – Van Vlissingen is net 64 geworden. Daar moet niemand wat achter zoeken. ,,Ik heb deze stap geheel vrijwillig gezet om ruimte te scheppen voor de volgende generatie, die nu in de bloei van haar leven zit.'' Het vrouwelijke persoonlijke voornaamwoord is niet alleen uit grammaticale zuiverheid gekozen; Van Vlissingen wordt als voorzitter van de raad van commissarissen opgevolgd door zijn 44-jarige nicht Annemiek.

De dochter van Pauls oudste broer Frits (71), al twee jaar lid van het toezichthoudend orgaan van SHV, vindt het nog te vroeg om aan te schuiven bij een interview over haar nieuwe rol binnen het familiebedrijf. En dus zit `Oom Paul' in z'n eentje op zijn onlangs opgeleverde kantoorkamer in het voormalige koetshuis van zijn landgoed op de Utrechtse Heuvelrug.

Zou u niet nog wat langer náást Annemiek moeten staan, om haar in te werken?

,,Ruimte scheppen voor een volgende generatie kan niet als je er nog zit. Ik ben een te overheersende factor geworden. Ik ben de architect van SHV geweest in de afgelopen dertig jaar, heb er een enorme stempel op zitten. Het is ondenkbaar dat SHV nieuwe wegen inslaat zolang ik er zit. King Lear was een voortreffelijke koning, maar hij bleef te lang aan.''

Uw nicht Annemiek wordt president-commissaris, niet president-directeur. Waarom geen leidinggevende functie?

,,Ik zie bij de direct betrokken familie niemand in staat om in de directe top van SHV te zitten. En dus benoemen we ook niemand. Bij veel familiebedrijven gaat het mis omdat de ouders het zo belangrijk vinden dat zoon of dochter de hamer overneemt, zonder naar talent of ervaring te kijken.''

Waar ontbreekt het aan bij de volgende generatie?

,,Ervaring en ambitie. Annemiek heeft wel een tijdje bij SHV gewerkt, maar is gestopt toen ze een tweeling kreeg; ze koos voor het moederschap. Je kunt bij de SHV niet in de top komen als je niet een lastige klus hebt geklaard.''

Wat maakt haar tot een goede opvolgster?

,,Annemiek heeft twee voortreffelijke eigenschappen: een bijzonder goed verstand en een aantrekkelijke persoonlijkheid. Als ze goed naar de niet-familieleden binnen de raad van commissarissen luistert dan zal ze een goede president-commissaris worden. De raad bestaat heel bewust uit een meerderheid van niet-familieleden. Dat is in het belang van het totaal. De voorzitter moet zorgen dat er een open discussie in de raad mogelijk is. Verder zal ze met kritische vragen het beleid van de directie tegen het licht moeten houden, zonder daarbij over concrete voorstellen een standpunt in te nemen voordat die ter sprake komen in de raad van commissarissen. ''

Wat was de lastige klus die u toegang tot de top gaf?

,,Dat was zonder twijfel mijn inbreng in de onderhandelingen met oliemaatschappij Chevron in 1968-'69, die leidden tot de joint venture Calpam. Ik was nog erg jong, maar zat erbij omdat ik de Amerikaanse oliemarkt goed kende. Ik had kort ervoor twee jaar bij concurrent Amoco gewerkt. Het resultaat was een distributiecontract dat buitengewoon gunstig voor SHV uitpakte. De Amerikanen stonden erop dat de afspraken in beton werden gegoten, ook de olieprijs. Die werd niet gekoppeld aan veranderende omstandigheden.''

En toen brak de oliecrisis los...

,,Precies, we verdienden er meer dan 100 miljoen gulden per jaar mee. Maar na een jaar of vier heb ik aan de commissarissen gevraagd of ik de winstgevendheid van Calpam kon verlagen.''

Sorry?

,,Ik vond het niet langer fatsoenlijk. De Amerikanen hadden zichzelf klemgezet met een onwrikbaar contract, maar ik voelde dat er een grens was bereikt. Ik noem dat de intuïtieve integriteit, waarover iedere ondernemer zou moeten beschikken. Uitsluitend uit oogpunt van ethiek hebben we het contract opengebroken. Uiteindelijk heeft Chevron het contract voor een miljard gulden afgekocht.''

Was het voor u, in de jaren zestig, vanzelfsprekend om voor SHV te gaan werken?

,,Nee, eigenlijk had ik mijn carrière wel bij Amoco willen voortzetten. Ik vond Amerika geweldig en zo'n groot olieconcern trok mij aan. Zelfs het salaris was beter.''

Waarom dan toch teruggekeerd naar Utrecht?

,,Ook hier kwam mijn intuïtieve integriteit weer om de hoek kijken. Directievoorzitter professor Pruijt deed een beroep op me en wees me op het feit dat veel van mijn voorvaderen vast ook wel eens wat tegen hun zin in hebben moeten doen. In het belang van het totaal, het familiebedrijf, heb ik gehoor gegeven.''

Geld speelde daarbij vast geen rol. Als grootaandeelhouder is salaris helemaal niet relevant.

,,In mijn hele loopbaan bij SHV, als medewerker, als directeur of als president-commissaris heb ik geen moment gemerkt dat ik aandeelhouder was. Ik heb steeds voor het bedrijf gestaan, nooit voor mijn positie als aandeelhouder.''

Maar als aandeelhouder zal het u niet ontgaan zijn dat SHV over 2004 123 miljoen euro aan dividend heeft uitgekeerd? Uw familie heeft 60 procent.

,,De meest gedreven en succesvolle entrepreneurs hebben helemaal geen tijd om geld uit te geven. Op het moment dat ze zich gaan bezighouden met het beheren van hun vermogen, of met golfen, zijn ze niet meer geschikt om hun bedrijf te leiden. Mijn satisfactie als directeur haalde ik niet uit mijn inkomen, maar uit de groei van het bedrijf, zonder dat daarbij de cultuur verloren is gegaan.''

Zijn al die 30.000 werknemers van SHV nooit gefrustreerd dat de opbrengst van hun harde werken in de zakken van de beperkte groep van aandeelhouders verdwijnt?

,,Nee, bij ons niet. Wij betalen goed en men realiseert zich dat er een premie staat op het verschaffen van risicokapitaal. Wrevel krijg je als je wordt uitgebuit. Of wanneer we volstrekt onzinnige contracten met topmanagers zouden sluiten, zoals je tegenwoordig zo vaak ziet. Dan bedoel ik al die snuiters die nog voor hun eerste werkdag een vertrekpremie vaststellen in het geval zij niet slagen in het werk waarvoor ze worden ingehuurd. Dat is toch cabaret! Het cabaret der dwazen. Dat zul je bij de SHV nooit aantreffen.''

Hoe hoog liggen de topsalarissen bij SHV?

,,Als besloten familiebedrijf hoeven wij niet te voldoen aan de Code Tabaksblat, maar ik wil het u wel zeggen. Bij SHV ligt het salaris van de top, inclusief bonus, in totaal op 1,5 miljoen euro. That's it.''

Met uw intuïtieve integriteit bent u vast fan van de Code Tabaksblat.

,,Ondernemen draait om fatsoen. Dat moet in je zitten, dat valt niet te reguleren met allerlei regeltjes en rapporten. Nu is iedereen er vol van, maar over vijf of tien jaar is de discussie over corporate governance verzand. In de jaren tachtig heb ik voor SHV de Corporate Philosophy opgesteld, de basisprincipes over hoe wij als onderneming in de maatschappij staan (zie www.shv.nl). Wie zich daaraan houdt heeft geen Code Tabaksblat nodig. Ik heb zowel Annemiek als de huidige directie uitgenodigd de corporate philosophy te herschrijven. Na een jaar discussiëren kwamen ze tot de conclusie dat die nog wel een tijd meekan. Mijn opvolgster mag alles bij SHV overhoop halen, behalve de filosofie.''

Heeft u ooit politieke aspiraties gekoesterd?

,,In de jaren tachtig ben ik eens gepolst om minister te worden. Ik ben daarvoor te rade te gaan bij een van onze commissarissen, die zelf minister van Economische Zaken was geweest en als voormalig directeur van de Amro Bank het bedrijfsleven goed kende, Jan van den Brink. Het was een kort gesprek. `Daar ben jij totaal ongeschikt voor', luidde zijn advies. `Jij zult niet kunnen weerstaan om bij de eerste confrontatie met de Kamer aan te geven dat je lak hebt aan wat daar allemaal gebeurt.' Ik heb die analyse ter harte genomen.

,,Ik geloof niet dat er in Nederland veel politieke vraagstukken van enig gewicht liggen. In mijn leven heb ik Nederland zien verworden van een koloniale macht tot een provincie van Europa. Een aardige en prettige provincie, waar je bevoorrecht bent als je hier vandaan komt en een paspoort hebt. Echte problemen telt dit land niet meer, vergeleken met de jaren vijftig toen het zo belangrijke sociale stelsel werd opgetuigd door Drees. Inmiddels is Nederland net een kind dat alles al heeft. De wezenlijke problemen beperken zich tot de vraag: hoe groot is de file? De wereldproblemen zijn daarentegen kwadratisch toegenomen.''

En daar bemoeit u zich wel mee?

,,De discrepantie in de welvaartpolitiek houdt mij bezig. Ik voorzie een tragedie voor de generatie van mijn kleinkinderen als daar geen verandering in komt. Hoe kun je in Afrika waar in sommige gebieden echte, chronische honger heerst, uitleggen dat er in de Verenigde Staten jaarlijks voor meer aan consumptie-ijs wordt gegeten dan het totale ontwikkelingsbudget? Dat er in de westerse wereld geen tijdschrift bestaat zonder advertenties of artikelen over afslankmiddelen? Ooit gaat dat in Afrika op de televisie komen. Dan zullen ze zich afvragen: hoe kan dat nou? De volgende stap laat zich raden: dan komen ze het halen.''

Vandaar uw betrokkenheid bij juist dat continent?

,,We moeten veel zorgvuldiger met onze planeet omgaan. Het is ons enige ruimteschip, er is geen enkele ontsnappingsmogelijkheid. Ik geloof dat we in Afrika wat kunnen uitrichten. Het is in het belang van de mensheid dat de diversiteit van flora en fauna in Afrika behouden blijft. Wat ik doe met mijn African Parks Foundation is het in stand houden van natuurmusea: wij beheren er zes wildparken in verschillende landen: Zuid-Afrika, Zambia, Malawi, Kenia, Ethiopië en Soedan.

,,We zijn nergens eigenaar van een park, maar spelen de rol van museumdirecteur, van conservator. Het gaat om publiek-private samenwerkingen.''

Waarom is dat zo belangrijk, natuurparken beheren, in het licht van de armoedeproblemen?

,,In de eerste plaats is voor onze klein- en achterkleinkinderen van belang dat er nog ergens biodiversiteit is. Als er niks gebeurt, verdwijnen straks de olifanten en de cheeta's en de leeuwen; de wilde beesten in Afrika. Dat zou een ethische verarming zijn. Net zoals het in Nederland al een ethische verarming is dat we de melkweg niet meer kunnen zien doordat er zoveel lichtuitstoot is.

,,Maar onze projecten in Afrika behelsen meer dan alleen het redden van de natuur. We helpen armoede te bestrijden door de bevolking in de parken aan het werk te zetten, en er omheen boerenbedrijven en scholen op te zetten en ziekenhuizen en waterinstallaties te bouwen. Wij zorgen voor stabiliteit.''

Heeft u hiermee een nieuwe bestemming voor uw leven gevonden?

,,Absoluut. Ik ben er in 2002 langzaamaan meebegonnen, nu is het een dagtaak. Ik wóón praktisch in Afrika.''

En u heeft er al een slordige 50 miljoen euro in gestoken. Is dit project alleen van u afhankelijk?

,,Uiteindelijk zullen ook regeringen moeten meebetalen. Het zal me lukken anderen ervan te overtuigen dat dit belangrijk werk is. Het kost zo verschrikkelijk weinig! Om honderd parken in Afrika te redden heb je hooguit 15 miljoen dollar nodig. Dat is evenveel als drie cruisemissiles, die met duizenden zijn afgevuurd tijdens de laatste Golfoorlog. Mijn 50 miljoen is evenveel als een F16. Kortom: het geld is er wel maar het gaat de verkeerde kant uit.''

En wat doet het bedrijfsleven?

,,Ik ben optimistisch. Hoe langer hoe meer zie ik dat bedrijven zich met dit vraagstuk bezighouden. Men realiseert zich dat je niet eindeloos koffie- en cacaobonen kunt blijven produceren zonder te na te gaan wat de problemen in het land van herkomst zijn. Met de aanleg van een aardgasleiding richt je schade aan, hoe dan ook. Dat kun je als bedrijf compenseren door een nationaal park te adopteren, als tegenprestatie.

,,Misschien niet nu meteen, maar over een jaar of twintig zal elk bedrijf een sociale politiek hebben gericht op ontwikkelingslanden. Bij SHV liep ik twintig jaar vooruit met een soort van Code Tabaksblat, en nu wellicht met dit. Er moet wat gebeuren, dat is duidelijk. Dat is een verantwoordelijkheid voor onze planeet.''