Herrie bij de notaris

Erfgenamen maken steeds vaker ruzie bij de notaris als er een erfenis verdeeld moet worden, zo blijkt uit onderzoek van de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie. Dat leidt tot vertraging en hogere kosten. ,,Tijdens de boedelverdeling leer je iemand pas écht kennen.''

Een van de beste manieren om ruzie te veroorzaken, zegt de Amsterdamse notaris Sietze Kornelis, is om een nalatenschap niet te verdelen tussen de erfgenamen. Hij herinnert zich het geval van twee broers, de één getrouwd en met kinderen, de ander vrijgezel. Na het overlijden van beide ouders werd de nalatenschap, bestaande uit vastgoed en aandelen, niet verdeeld, maar gezamenlijk beheerd door beide broers. Jarenlang ging het goed. Totdat de vrijgezel een vrouw tegenkwam en de al gehuwde broer de erfenis voor zijn kinderen in gevaar zag komen. Het ongenoegen groeide uit tot een oorlog die vele jaren in beslag nam en tot aan de rechter werd uitgevochten.

Ruzie over een theelepeldoosje zonder enige waarde; een dochter die moeder in haar laatste jaren verzorgt en verscheidene malen op moeders kosten kleding koopt in een andere maat; het kind met financiële problemen dat op zijn strepen staat bij de verdeling van de ouderlijke boedel: er zijn veel redenen om ruzie te maken als er een erfenis moet worden verdeeld. En ruzie bij de notaris komt steeds vaker voor, zo blijkt uit een onderzoek van Notariaat Magazine, het tijdschrift van de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie, onder 102 notarissen.

Bijna driekwart van de ondervraagde kantoren, waar in 2004 in totaal 6.909 nalatenschappen werden afgehandeld, meldt dat het aantal `ruzieboedels' toeneemt. Tien procent van de kantoren geeft zelfs aan dat ruim de helft van de boedels tot ruzie leidt. In vrijwel alle gevallen leidt ruzie tot vertraging bij de afhandeling van de erfenis en tot hogere kosten, van de notaris, een taxateur of zelfs een advocaat. Als oorzaken van ruzie worden genoemd: lossere familiebanden, mondiger burgers, het groeiend aantal stiefrelaties, meer en grotere nalatenschappen en het ontbreken van een testament.

Ook Johanna Dobbinga, die als notaris in het Noord-Hollandse Langedijk zo'n twintig erfenissen per jaar afhandelt, merkt dat er bij de verdeling van nalatenschappen steeds vaker spanningen optreden en dat het voor een notaris lastiger wordt om onenigheid tussen erfgenamen op te lossen. ,,De problemen variëren van letterlijk slaande ruzie tot het totaal ontbreken van contact binnen de familie.'' In de helft van de gevallen doen zich problemen voor, zegt Dobbinga. ,,Bij 10 procent daarvan lopen de emoties zo hoog op dat de afhandeling soms jaren in beslag neemt.'' De mondige burger speelt daarbij inderdaad een grote rol, is de ervaring van Dobbinga. ,,Wat vroeger alleen werd gedacht, wordt nu gezegd. Relativeren is moeilijker geworden voor veel mensen.''

Notaris Sietze Kornelis, die al ruim dertig jaar in het vak zit, heeft op zijn kantoor in Amsterdam-Zuid ,,soms grote boedels met grote ruzies. Dat zijn een enkele keer boedels waarbij al een of meer collega's betrokken zijn geweest. Soms ben ik als boedelnotaris aangewezen door de rechtbank.'' Twee van dergelijke zaken zijn momenteel onder de rechter. ,,Dat kwam vroeger nooit voor. Met die ene zaak was ik na twee jaar praten zo goed als klaar. Maar toen wilde een van de partijen alsnog naar de rechter.''

Mensen generen zich minder als er iets te verdelen valt, is Kornelis' ervaring.,,Erfgenamen zijn brutaler, agressiever, materialistischer en eigenwijzer geworden.'' In zijn beginjaren in het notariaat, vertelt hij, kwamen mensen nog wel eens in hun zondagse pak naar hem toe. En kreeg hij een gebakje als hij oude mensen die slecht ter been waren thuis opzocht om hun testament op te stellen. ,,Dat is allemaal anders geworden.''

Ruziemakers komen in alle lagen van de bevolking en in alle gezinssamenstellingen voor, is de ervaring van Dobbinga en Kornelis. Maar een gulden regel, zeggen beiden, is dat er minder ruzie wordt gemaakt naarmate er meer te erven valt. Dobbinga: ,,Dan ziet men het zakelijke belang in van een snelle afhandeling.''

Het lukt de notaris niet altijd om de ruzie op te lossen en de verdeling van de nalatenschap tot een goed einde te brengen. Dobbinga: ,,Als ik er echt niet uitkom, omdat de erfgenamen blijven ruziën, dan schrijf ik alle betrokkenen een brief dat ik de opdracht als beëindigd beschouw. Dan kunnen ze of naar een andere notaris gaan of eieren kiezen voor hun geld. In de afgelopen dertien jaar heb ik vier of vijf keer zo'n brief geschreven.'' Kornelis: ,,Ik heb nog nooit een klap gehad, maar wel verschillende malen erfgenamen de deur gewezen met de schriftelijke voorwaarden waaronder ze terug konden keren. Ze kwamen altijd terug.''

Om ruzie te voorkomen praat Frans van Rijckevorsel van Kessel, notaris in Den Haag, ,,in principe'' alleen met de erfgenamen, niet met de aangetrouwde familieleden. ,,Want de ellende komt vaak van de kouwe kant, weten notarissen'', zegt hij. ,,De schoonfamilie durft vaak meer pressie uit te oefenen dan de familie zelf. Het gaat vaak over niets, het is puur emotie.'' Vaker dan vroeger moet hij familieleden in aparte kamers ontvangen, vertelt Van Rijckevorsel van Kessel. ,,Dan is men al heel lang gebrouilleerd en het komt voor dat eigenlijk niemand meer weet waar het allemaal om begonnen is.'' Kornelis: ,,Je kent iemand niet voor je een boedel met hem hebt verdeeld.''

Wat erfgenamen niet altijd beseffen, is dat ruziemaken bij de notaris geld kost, aangezien de rekening wordt bepaald door de tijd die de notaris kwijt is aan een zaak. ,,Een gemiddelde prijs van een boedelverdeling is niet te geven'', volgens Dobbinga. ,,Dat hangt af van het aantal erfgenamen, of er een huis verkocht moet worden, de omvang van de erfenis etcetera. Het loopt van een paar honderd euro tot vele duizenden. Hoe langer je ruzie maakt, hoe meer tijd de notaris er aan kwijt is, dus hoe hoger de rekening.

Tenzij een zaak drie jaar stilligt zonder dat de notaris iets hoeft te doen.'' Kornelis: ,,Ik ken een zaak die jaren liep en voor de rechter eindigde. De kosten van de notarissen, de kandidaat-notaris, de advocaten, de taxateurs, de fiscalist, de accountant, de overige adviseurs en het gerecht bedroegen circa 1 miljoen euro.''

Soms verzandt een boedelverdeling wegens de kosten, zegt Dobbinga. ,,Dan staan alle spullen bij een van de erfgenamen en laat men het maar zo. Men weet dan inmiddels dat elke actie van de notaris geld kost.'' Vaak spreekt ze met de erfgenamen een kostenlimiet af. Een paar keer per jaar verwijst ze ruziemakers door naar een onafhankelijke bemiddelaar die de problemen kan helpen oplossen.

Hoe is ruzie tussen erfgenamen te voorkomen? ,,Als notaris kun je zorgen dat er een goed testament wordt opgesteld'', zegt Kornelis. ,,In dat stadium stel je als notaris al kritische vragen en probeer je ruziepunten eruit te halen.''

Als de kinderen gelijk behandeld zijn door hun ouders, is er meer kans dat het goed gaat bij de verdeling van de nalatenschap, is de ervaring van zowel Kornelis, Dobbinga als Van Rijckevorsel van Kessel. Kornelis: ,,En zijn ze niet zo gelijk mogelijk behandeld, trek dat als ouder dan recht in het testament. Bijvoorbeeld, zoals vroeger nog wel eens gebeurde, als de jongens mochten studeren en de meisjes niet. Of als de zaak overgegaan is op de oudste zoon tegen een gunstige overnameprijs.''

Kornelis schetst een aantal scenario's die ruzie vrijwel garanderen: een onterfd kind, financiële problemen bij een van de kinderen, de ouderlijke woning die op naam van een van de kinderen staat, een overledene met een veel jongere partner die gebrouilleerd is met de kinderen uit de eerste relatie, een forse gift aan een van de kinderen die niet verrekend hoeft te worden met het erfdeel. ,,Als ik zoiets tegenkom bij opening van het testament, dan wéét ik: dat zou wel eens herrie kunnen worden.''

Broers en zussen maken het vaakst ruzie, blijkt uit de enquête van Notariaat Magazine. ,,Daar komen de jeugdtrauma's op tafel als beide ouders overleden zijn'', aldus Dobbinga. ,,Eigenlijk komt ruzie het minste voor als er nog een langstlevende ouder is. Maar als mensen echt ruzie willen maken, is er altijd iets te vinden.''