`Europa is markt zonder staat'

Politici houden de burgers voor de gek, zegt Paul Kapteyn van de Vereniging Democratisch Europa. De echte keus wordt omzeild: een democratisch Europa of een economische markt.

Paul Kapteyn is in zijn element. De voorzitter van de Vereniging Democratisch Europa (VDE) beleeft hoogtijdagen. Ruim twee weken voor het referendum over de Europese Grondwet op 1 juni halen Kapteyn en zijn politieke vrienden alles uit de kast om het debat over Europa aan te jagen. Want het gaat niet goed met de Europese droom. ,,De bevolking wordt voor de gek gehouden. Politici spreken met twee tongen en omzeilen de vraag waar het werkelijk om gaat.''

Daarom draait de Vereniging Democratisch Europa (VDE) dezer dagen op volle toeren om burgers duidelijk te maken waar het wél om gaat in Europa. Discussies in Café Europa in het Amsterdamse praathuis Felix Meritis, lancering van een eigen website (www.europesegrondwet.nl), de presentatie van een boek De waarde van Europa, waarin bekende Nederlanders hun mening over Europa en de Grondwet geven van Anton Geesink tot Lodewijk de Waal (FNV). Op 31 mei organiseert de vereniging het slotdebat: `Europese Grondwet: vóór of tegen'.

,,Er is een wantoestand in Europa ontstaan die schreeuwt om een oplossing. De nationale staatsmacht erodeert, zonder dat er op Europees niveau een plaatsvervanger is. Deze Grondwet geeft die oplossing niet'', zegt Kapteyn. Hij is sinds een jaar voorzitter van de Vereniging Democratisch Europa, dat is opgericht door een pluriform gezelschap van wetenschappers, die het gebrek aan democratie in de Europese Unie aan de kaak stellen. In hun blad EUforum worden tegendraadse meningen geventileerd. Europa heeft steeds meer invloed op het dagelijks leven (voedsel, terreurbestrijding) zonder dat er goede democratische controle geregeld is. De Vereniging Democratisch Europa ziet zich als de luis in de Europese pels en vindt gehoor, want de debatten trekken telkens volle zalen – studenten, politici, wetenschappers en ondernemers.

Kapteyns voorganger, de Rotterdamse econoom Arjo Klamer, trok fel van leer tegen de `superstaat' in Brussel die sluipenderwijs steeds meer macht naar zich toetrekt. Kapteyn deelt deze bezorgdheid, maar daaruit moeten veel verdergaande conclusies worden getrokken, zegt Kapteyn, socioloog die het boek The stateless market schreef over de Europese integratie. ,,Dat gebeurt niet in deze Grondwet.''

Welke conclusies?

,,Deze Grondwet is één groot compromis waar iedereen naar believen iets uithaalt. Politici suggereren dat aan de nationale identiteit niet wordt getornd. Toch wordt bij veel Europese besluiten het veto losgelaten, waardoor landen meer water bij de wijn doen. Maar ook al blijven veto's gehandhaafd, dan worden nationale verworvenheden toch aangetast. Denk aan de belastingdruk, die juist door afwezigheid van Europese afspraken steeds lager wordt. En het strafrecht wordt steeds strenger. Alleen gemeenschappelijke besluiten kunnen deze neerwaartse beweging stoppen, maar daarover zegt de Grondwet niets.

,,Aan de andere kant wordt gesproken over een Europese minister van Buitenlandse Zaken. Ook dat stelt weinig voor. Het is een illusie te denken dat dankzij een nieuwe functionaris de diepe verdeeldheid van de Unie kan worden opgeheven. Het zijn allemaal holle woorden, windowdressing. De Europese Unie heeft niet eens een leger. Ook wordt gezegd dat nationale sociale stelsels intact blijven. Maar de vrije markt, die Brussel nastreeft, heeft wel degelijk effect op de uitgaven voor sociale systemen en op het onderwijs. Alleen hebben we nu een vrije markt zonder de gebruikelijke statelijke controles. Dat is een onhoudbare situatie.''

Politici zeggen tijdens de campagne niet waar het om gaat. Waar gaat het om?

,,Oud-commissaris Bolkestein heeft het helder geformuleerd. Wil je in Europa vooral een interne markt die goed functioneert en het daarbij laten? Iedere vorm van gemeenschappelijk beleid op het vlak van belastingen, sociale politiek of rechtspraak noemt Bolkestein luchtfietserij. Of wil je een werkelijke Europese integratie bereiken? Dan moet Europa ook een normale democratie worden met een parlement dat álle bevoegdheden heeft van een nationaal parlement, met een Eerste en Tweede Kamer. Brussel kan niet allerlei bevoegdheden naar zich toe trekken zonder noodzakelijke democratische controle. Die keus moet je de mensen voorleggen: een democratisch Europa of alleen een economische markt. Dat gebeurt niet. Deze Grondwet gaat die keus uit de weg. Het is een fopspeen. Er komt alleen een gemeenschappelijk asielbeleid om de migratiestromen te sturen, maar verder blijft het bij mooie woorden.''

Waarom wordt die keus ontweken?

,,De heren en dames uit Brussel, maar vooral die uit de nationale hoofdsteden, durven die keus niet aan omdat sommige landen er niets in zien. Groot-Brittannië in ieder geval. Het is goed mogelijk dat een `nee' tegen deze Grondwet het begin is van een nieuwe kernvorming. Nu al heb je een kern van landen die de euro hebben ingevoerd. Een Europa met verschillende snelheden kan een alternatief zijn. Duitsland wil het graag. Ook Spanje, Italië en de Benelux willen verder gaan. Je hebt zo een groep van acht landen. Frankrijk heeft de sleutel in handen. Een heleboel dingen kúnnen landen eenvoudig niet meer alleen doen. Daarom gebeurt veel Europese samenwerking nu al sluipenderwijs. Een aantal landen denkt zelfs al aan een gemeenschappelijke belastinggrondslag. Maar dat wordt allemaal niet uitgesproken.

,,De burger wordt voor de gek gehouden en dat voelt hij. Nu pas blijkt dat bij de invoering van de euro de koers van de gulden bewust laag is gehouden. Best, maar waarom is het nooit gezegd. Dat maakt de mensen boos. Ik ben in ieder geval uitgesproken voorstander van het referendum. Het is de enige manier de bevolking erbij te betrekken en politici te dwingen welke kant het met Europa op moet. De kenniskloof tussen politiek en bevolking is enorm. De een na de andere regering heeft het laten lopen. Nationale parlementen laten het er ook bij zitten. Er moet veel meer belangrijke Europese wetgeving per referendum worden voorgelegd. Doe je het niet, dan keert de bevolking zich verder van de politiek af.''