Een miljoen burgers kunnen een verzoek doen

De Grondwet voorziet burgers onder andere in het recht de Europese Commissie te verzoeken om een bepaalde actie.

De burgers die als eersten iets gaan merken van de Europese Grondwet, zijn waarschijnlijk diplomaten. Hoewel het Grondwettelijk Verdrag nog geratificeerd moet worden en pas in 2007 ingaat, werkt Brussel nu al hard aan uitvoering van Grondwetsartikel III-296 (derde lid). Dat rept van de oprichting van een Europese buitenlandse dienst. Ze heeft al een naam, al staat die niet in de Grondwet (External Action Service – kortweg Extase) en er worden ook al mensen voor geworven. Extase krijgt op den duur waarschijnlijk eigen ambassades die de toekomstige Europese minister van Buitenlandse Zaken, naar verwachting de Spanjaard Javier Solana, zullen bijstaan in zijn werk.

En daarmee is meteen de meest concrete verandering van de Europese Grondwet voor burgers genoemd. Voor het overige is het veel moeilijker te bepalen welke praktische gevolgen het Verdrag zal hebben. Het enige andere artikel dat in de buurt komt, is I-47 lid 4 over het burgerinitiatief. ,,Wanneer tenminste één miljoen burgers van de Unie, afkomstig uit een significant aantal lidstaten'' actie van de Commissie willen, kunnen zij daarom vragen. Het zijn vooral organisaties die nu al op Europees niveau opereren, zoals de milieubeweging, vakbonden en kerken, die hiervan gebruik kunnen gaan maken. FNV-voorzitter Lodewijk De Waal zei onlangs zelfverzekerd: ,,Ik denk niet dat wij een probleem hebben om een miljoen mensen op de been te krijgen.''

Dat betekent overigens niet automatisch dat de door burgers gevraagde actie ook daadwerkelijk door de Commissie moet worden ondernomen; het betreft slechts een verzoek. Bovendien komt er nog een Europese wet die nadere voorwaarden aan het initiatief stelt. Professor Joseph Weiler van de Universiteit van New York, bedenker van dit initiatief, reageerde vorig jaar daarom teleurgesteld op de formulering in de Grondwet. ,,Het is nauwelijks iets om opgewonden over te raken'', zei hij in een interview met deze krant. Hij noemde de ,,mogelijke impact'' beperkt.

Wie wil weten waartoe de Europese Grondwet verder nog kan gaan leiden, doet er goed aan de komende jaren het Hof van Justitie in Luxemburg in de gaten te houden. Het is deze Europese institutie die `Europa' de afgelopen jaren voor veel burgers tastbaar heeft gemaakt. Vrouwen konden eind jaren negentig als gevolg van een besluit van het Hof in Luxemburg gemakkelijker aanspraak gaan maken op pensioen. Patiënten die lange tijd op een knie-operatie of andere poliklinische ingreep moeten wachten, mogen sinds twee jaar naar een ziekenhuis in een ander EU-land uitwijken en toch de kosten verhalen op het ziekenfonds in hun thuisland. En studenten die in een ander Europees land studeren, kunnen sinds kort gemakkelijker studiefinanciering krijgen.

De Grondwet breidt de bevoegdheden van het Hof van Justitie flink uit. Er komen meer gespecialiseerde gerechten. Ook wordt er meer capaciteit vrijgemaakt voor het behandelen van vragen van nationale rechters. De Rotterdamse staatsrechtjurist R. de Lange riep eerder in deze krant het Hof uit tot ,,grote winnaar van de Grondwetsonderhandelingen''.

Bovendien krijgen de rechters in Luxemburg meer juridische mogelijkheden om potentieel verstrekkende uitspraken te doen. Zo heeft het Handvest van de Grondrechten van de Europese Unie een plaats gekregen in het Grondwettelijk Verdrag. Tot nu toe had dit Handvest een onduidelijke juridische status omdat het geen deel uitmaakte van Europese Verdragen. Omdat dit nu verandert, worden de artikelen bindend voor alle EU-instellingen en kunnen zij de beslissingen van het Hof mede gaan bepalen.

Het Handvest bevat veel algemeen gestelde artikelen, zoals: ,,Een ieder heeft recht op onderwijs en op toegang tot beroepsopleiding en bijscholing.'' Of: ,,Bij de bepaling en de uitvoering van het beleid en het optreden van de Unie wordt een hoog niveau van bescherming van de menselijke gezondheid verzekerd.'' In de Grondwet staat wel dat opname van het Handvest ,,het toepassingsgebied van het EU-recht niet verder uitbreidt''. Maar de toekomst moet uitwijzen wat het Hof zelf zwaarder laat wegen: de letter van deze inperking of de geest van het Handvest.