Alles wat u altijd al wilde weten...

De Europese Grondwet roept veel vragen op. De afgelopen weken kwamen er meer dan tweehonderd binnen bij de Europa-redactie van deze krant. Een selectie, met de antwoorden.

Waarom een Europese Grondwet? De Europese Grondwet is opgesteld omdat de regeringen van de EU-landen vinden dat de huidige verdragen niet meer voldoen. Zij staan daarin niet alleen. Zeker na de toetreding van tien nieuwe lidstaten, vorig jaar mei, geldt de EU-besluitvorming als nodeloos omslachtig en ondoorzichtig. De Grondwet is niet volledig nieuw. Een groot deel komt uit de bestaande verdragen.

Deugt de term `grondwet' wel?

Grondwet is een groot woord. Het document heet enigszins dubbelzinnig `Verdrag tot vaststelling van een Grondwet voor Europa'. Het is dus in de eerste plaats een verdrag tussen de EU-landen. Maar `grondwet' is geen beschermde titel. Bovendien heeft het Europees Hof van Justitie in Luxemburg, dat waakt over een juiste toepassing van de Europese verdragen, in zijn arresten al diverse keren erkend dat de Europese Unie (en voorlopers) werkende weg over ,,een constitutionele juridische orde'' is gaan beschikken.

Hoe verhoudt de Europese Grondwet zich tot de Nederlandse grondwet? De Europese Grondwet komt niet in de plaats van de Nederlandse grondwet, maar staat er wel boven. In de gevallen waarin de Europese Unie bevoegd is, gaat Europees recht dus boven Nederlands recht. Dat was al zo en verandert door de Europese Grondwet niet.

Wat staat er in de Europese Grondwet?

In de Europese Grondwet staat onder andere op welke terreinen de landen van de Europese Unie samenwerken en hoe ze dat doen. Ze regelt de verdeling van bevoegdheden tussen de Unie en de lidstaten en ze legt verder de grondrechten van de burger vast. Giscard d'Estaing, voorzitter van de Conventie die de Europese Grondwet voorbereidde, wilde een kordaat, meeslepend en creatief document. Dat is niet gelukt. De Europese Grondwet is omvangrijk (448 artikelen plus 300 pagina's met bijlagen, protokollen en verklaringen) en het taalgebruik is vaak ingewikkeld.

Wat zijn de belangrijkste veranderingen? De Europese Raad van regeringsleiders (die de algemene politieke beleidslijnen en prioriteiten bepaalt) krijgt een vaste voorzitter. De Europese Commissie (zeg maar: het dagelijks bestuur van de Unie) wordt kleiner en de Unie krijgt een `minister van Buitenlandse Zaken'. Het Europees Parlement krijgt meer zeggenschap, bijvoorbeeld ook over de omvangrijke landbouwbegroting. En het aantal terreinen waarop de lidstaten alleen in unanimiteit besluiten kunnen nemen, wordt verder beperkt.

Haalt de Europese Grondwet de Nederlandse sociale zekerheid onderuit? Nee. Sociale zekerheid is geen absoluut gegeven, zij is altijd afhankelijk van het bestel waarin de arrangementen worden afgesproken en zijn – ook internationale – context. Ook zonder Europese Grondwet is Nederland genoodzaakt bestaande regelingen aan te passen. Onder het huidige economische gesternte zijn dat veelal versoberingen. In de Europese Grondwet zijn de bepalingen over sociaal beleid uitgebreid ten opzichte van de huidige verdragen. Als doelstelling is opgenomen dat de EU zich inzet voor ,,een sociale markteconomie met een groot concurrentievermogen die gericht is op volledige werkgelegenheid en sociale vooruitgang'' (art.I-3, lid 3). Dit wordt op een groot aantal plaatsen nader uitgewerkt.

Zet de Europese Grondwet het Nederlandse (soft)drugsbeleid op de helling? Volgens de Europese Grondwet kunnen besluiten over strafrechtelijke samenwerking tussen EU-landen op het terrein van bijzonder zware criminaliteit met een grensoverschrijdende dimensie (zoals illegale drugshandel) worden genomen met gekwalificeerde meerderheid van stemmen. Daarmee zou Nederland in beginsel kunnen worden overruled. Maar de Grondwet voorziet ook in een zogenoemde `noodremprocedure' (art. III-270, lid 3). Daarin staat dat een EU-land de kwestie kan voorleggen aan de Europese Raad (van staatshoofden en regeringsleiders) als men meent dat Europese wetgeving afbreuk doet aan fundamentele aspecten van zijn nationale strafrechtstelsel. Het Nederlandse drugsbeleid geldt voor Den Haag als zo'n `fundamenteel aspect'. Trekt Nederland aan deze noodrem, dan wordt de Europese wetgevingsprocedure geschorst. Binnen vier maanden moet de Europese Raad dan besluiten om het voorstel opnieuw in te dienen, danwel de indieners verzoeken om met een nieuw voorstel te komen. Zo'n besluit vereist unanimiteit en zou dus op een Nederlands veto kunnen stuiten.

Wat betekent de Grondwet voor het Nederlandse beleid ten aanzien van abortus en euthanasie? Abortus en euthanasie worden in de Europese Grondwet niet expliciet genoemd. De Unie heeft niet rechtstreeks invloed op de Nederlandse regelingen hierover. Wel krijgt de Unie meer algemene bevoegdheden op het terrein van volksgezondheid en strafrecht. Voor volksgezondheid krijgt de EU ondersteunende bevoegdheden om ziekten te voorkomen, ernstige grensoverschrijdende bedreigingen van de volksgezondheid te bestrijden en samenwerking tussen lidstaten te versterken. Op strafrechtelijk gebied krijgt de EU de bevoegdheid om maatregelen te treffen tegen bijzonder zware criminaliteit met een grensoverschrijdende dimensie. In art. III-271, lid 1 noemt de Europese Grondwet expliciet: terrorisme, mensenhandel en seksuele uitbuiting van vrouwen en kinderen, illegale drugshandel, illegale wapenhandel, witwassen van geld, corruptie, vervalsing van betaalmiddelen, computercriminaliteit en georganiseerde misdaad. Abortus en euthanasie vallen hier dus niet direct onder. Mochten ze leiden tot `zedentoerisme' dat buurlanden zorgen baart, dan zal Nederland daaraan bezwaarlijk voorbij kunnen gaan – maar dat geldt zonder Europese Grondwet ook.

Waar ligt de grens van de Europese Unie?

De Europese Grondwet trekt geen exacte geografische grens. De Unie staat open ,,voor alle Europese staten die [haar] waarden eerbiedigen en zich ertoe verbinden deze gezamenlijk uit te dragen'' (art.I-1, lid 2). Australië valt dus af, maar over de vraag of Oekraïne of Turkije er bijhoren, laat de Europese Grondwet zich niet uit. Criteria en procedure voor toetreding veranderen niet. Die blijven zoals ze zijn en daarin spelen behalve geografische, ook historische, economische en politieke overwegingen een rol.

De Europese Grondwet kan alleen van kracht worden als alle EU-landen haar goedkeuren. Wat gebeurt er als dat niet lukt? Dan blijven de bestaande verdragen van kracht en verandert er vooralsnog niets. Over het scenario dat dan zich zal ontrollen – adempauze, nieuwe poging, tweedeling, implosie – wordt al druk gespeculeerd, maar niets is zeker. Voor de goedkeuringsprocedure is twee jaar uitgetrokken, gerekend vanaf de datum van ondertekening door de EU-leiders (op 29 oktober 2004 in Rome). Aan de Grondwet is een verklaring (nummer 30) gehecht waarin staat wat er moet gebeuren als op 1 november 2006 viervijfde van de lidstaten de Grondwet heeft bekrachtigd en een of meer lidstaten daar moeilijkheden bij ondervinden. Dan ,,bespreekt de Europese Raad [van staatshoofden en regeringsleiders, red.] de kwestie'', aldus deze verklaring. Heronderhandelen na een eventueel Nederlands `nee' is volgens premier Jan Peter Balkenende geen aantrekkelijk vooruitzicht. ,,Want dan gaan alle anderen in Europa ook weer hun eisen op tafel leggen.''