Troosteloos Nederland in foto's Naarden

Wat is Nederland eigenlijk lelijk. De gedachte overvalt je na het zien van de eindeloze reeks Hollandse landschappen, stadsgezichten en portretten op het FotoFestival Naarden. Een duif, vastgelegd door Henk Wildschut, zit in winkelcentrum Hoog Catharijne op een veld van platgetrapte kauwgom. In Assen bewaken twee honden een fantasieloze villa en een kale tuin die wordt afgeschermd door een rij treurige coniferen, zo zag fotograaf Harry Cock. En bij een snackbar in de Rotterdamse haven maakte Otto Snoek een genadeloze foto van een paar rondbuikige en roodgeneusde landgenoten.

Natuurlijk zijn er op Roadmovie.nl, de hoofdtentoonstelling die traditiegetrouw in de Grote Kerk van Naarden plaatsvindt, ook wel beelden te vinden die je als mooi zou kunnen omschrijven: het Botlek-gebied bij nacht bijvoorbeeld, of het strand van Callantsoog op een winderige dag. Maar op de meeste foto's is het de kaalheid, de troosteloosheid die overheerst. Het meest veelzeggend zijn wat dat betreft de panorama's van luchtfotograaf Karel Tomeï. Want vanaf grote hoogte zie je pas goed hoe saai veel Vinex-wijken zijn.

Het tweejaarlijkse FotoFestival Naarden, dat dankzij de nieuwe sponsor tegenwoordig Epson voor zijn naam heeft staan, richt zich vanaf deze editie uitsluitend op fotografie van eigen bodem. Roadmovie.nl biedt een terugblik op zestig jaar Nederlandse fotografie, beginnend bij de bevrijdingsfoto's van Ad Windig en eindigend bij Ting Chans portretten van hippe Chinezen in Amsterdam. En ook het buitenprogramma, getiteld Made in Holland en verdeeld over een kleine twintig locaties in de Naarder vesting, is geheel gewijd aan Nederlandse fotografie.

Wie denkt dat het festival door die afbakening coherenter of overzichtelijker is geworden, heeft het mis. Ook dit jaar is Naarden weer een vergaarbak van belangenverenigingen. Zo is in een tijdelijk paviljoen op de stadswal een curieuze mix te zien van werk van de Photographers Association of the Netherlands (PANL), foto's van studenten van de Fotoacademie in Amsterdam, en de handelswaar van online galerie Vintagephoto.nl. Aan de andere zijde van de vesting, in Bastion Oranje, mag Heineken een selectie uit zijn bedrijfscollectie presenteren. En alsof dat nog niet genoeg is, zijn er ook nog diverse niet uitgenodigde fotocollectieven die op billboards of in cafés om de aandacht van de bezoekers strijden.

Er is dus veel, heel veel te zien. Maar verrassingen zijn er nauwelijks te ontdekken. De meeste reportages zijn gemaakt door oude bekenden als Cas Oorthuys, Lucebert, Martien Coppens en Hans van den Boogaard – foto's die samen een `Oh ja zo was het vroeger'-gevoel oproepen. Ook de oude KLM-foto's uit het archief van het Maria Austria Instituut spelen in op de nostalgie van de toeschouwer (,,Kijk, die helm, en die schoenen!''). In Naarden worden meer herinneringen opgehaald dan nieuwe sterren gelanceerd.

Typerend is dat de grootste ontdekking van het festival het werk betreft van een van de bekendste fotografen die Nederland ooit gekend heeft. Tijdens de voorbereiding van Roadmovie.nl stuitte fotohistoricus Rik Suermondt in de archieven van het Nederlands Fotomuseum op een onbekende, unieke serie van Ed van der Elsken. De fotograaf, internationaal bekend om zijn boek Een liefdesgeschiedenis in Saint Germain des Prés, ontpopt zich hier als een motorliefhebber. Nadat hij halverwege de jaren vijftig uit Parijs was teruggekeerd, bezocht Van der Elsken diverse malen de TT-races in Assen. Hij fotografeerde de stoere coureurs in actie, maar had ook oog voor de mooie vrouwen langs de zijlijn en de gespierde monteurs in de pits.

Van de jongere generatie valt vooral Joyce van Belkom op, die met haar reportage over wielerkoersen in Brabant uit 2002 in Van der Elskens voetsporen treedt. Haar foto's zijn hilarisch, omdat er steeds iets is – een meisje in een draaimolen, de jury in de geluidswagen, een eenzame verkeersregelaar – wat de aandacht van de langsrazende kopgroep afleidt. Van Belkom stelde haarfijn scherp op de lokale folklore. En dan zie je dat Nederland, in al zijn knulligheid, ook heel aandoenlijk kan zijn.

Tentoonstelling: Epson FotoFestival Naarden. T/m 12 juni in de Grote Kerk en op diverse andere locaties in de vesting Naarden. Ma t/m vr 11-17u, za 11-18u, zo 12-18u. Entree: 12 euro. Catalogus 17,50 euro. Inl: 0299-631634 of www.fotofestivalnaarden.nl.