Terugwandelen in de tijd

De Leidse archeoloog, dichter, biograaf en essayist Frédéric Bastet heeft zich zijn leven lang georiënteerd op de klassieke oudheid. In zijn nieuwste, autobiografische boek De grote wandeling richt hij voor het eerst de aandacht op de Tweede Wereldoorlog. Het beeld van de gruwelijke moordpartij in het Franse dorp Oradour-sur-Glane, dat de Duitsers volledig vernietigden en waarvan zij de burgers vermoordden, heeft hem zijn leven lang achtervolgd. Hoe kan de mens tot zo'n verschrikkelijke daad in staat zijn? Bovendien speelt in het leven van Bastet een andere gebeurtenis een rol die met de Tweede Wereldoorlog verbonden is: zijn broer werd in het concentratiekamp van Neuengamme vermoord.

In De grote wandeling schrijft Bastet dat hij `een obssessie heeft voor het voorbijgaan van de tijd'. Bastet heeft in zijn omvangrijke oeuvre, dit jaar bekroond met de P.C. Hooftprijs, op indringende wijze van dit besef van vergankelijkheid en van het verlangen weg te vluchten uit de eigen tijd een belangrijk literair thema gemaakt. Hij leeft zolang hij zich herinnert met een verlangen naar het ongerepte zuiden van de klassieke oudheid.

Bastet (Haarlem, 1926) is vooral bekend als schrijver van Wandelingen door de antieke oudheid. Bovendien is hij de biograaf van Couperus (Louis Couperus. Een biografie, 1987) en de auteur van het intrigerende Helse liefde (1997), dat hij ondanks de omvang van ruim 700 pagina's bescheiden een `essay' noemt. Hierin reconstrueert hij op meeslepende wijze de `vierhoeksverhouding' tussen Frédéric Chopin, Franz Liszt, gravin Marie d'Agoult en schrijfster George Sand. In verschillende bundels, onder meer het herdrukte Duizendjarig dolen en Het maansteenrif, presenteert hij zich als een kundig verteller over zijn grote liefde: die voor de klassieken. Het woord `wandelingen' is juist getroffen. Bastet is een gids die vol enthousiasme en met aanstekelijke details vertelt over het negentiende-eeuwse Rome, over het bezoek dat Heinrich Schliemann, ontdekker van Troje, in 1875 aan Nederland bracht of over de kunstroof van de Akropolis al eeuwenlang geleden. In het hoofdstuk `De vloek van Minerva' beschrijft Bastet de kritiek die Lord Elgin, van de gelijknamige `Marbles', te verduren kreeg omdat hem roofzucht werd verweten. Het was zijn landgenoot Lord Byron, groot liefhebber en kenner van de antieken, die tegen Elgin een schotschrift richtte. Hij moest ophouden tienduizenden kostbaarheden uit Griekenland naar Engeland te verschepen. Kunstroof trof in 212 voor Christus ook het destijds Griekse Syracuse. De Romeinen plunderden wat ze konden.

Bastet is oud-hoogleraar klassieke archeologie en oud-conservator van het Rijkmuseum van Oudheden in Leiden. Daarnaast bedreef hij zijn letterkundige werk, dat een indrukwekkende omvang heeft. Een van de begrippen die hij veelvuldig gebruikt, is `scherven'. Bij een archeoloog past dat goed, en bij Bastet als letterkundige eveneens. Zowel in zijn verantwoording van Louis Couperus. Een biografie als in Helse liefde beroept hij zich op het gegeven dat de biograaf of essayist slechts beschikt over scherven om zijn personages te voltooien. Maar uiterste voorzichtigheid is geboden, want `werkelijk doorgronden kunnen wij hen niet, hun werken evenmin'. En verder biedt hij in Helse liefde een meer emotionele verantwoording door te stellen dat wij `van hen (houden), zij ontvoeren ons naar een andere tijd'. Bastet beschouwt een groot inlevingsvermogen als een voorwaarde voor het schrijven van een levensbeschrijving. Of, zoals hij zegt in het uitvoerige interview met Luc Daems in Twee vrouwen en een gorilla: `[Een biografie] is nooit volledig, omdat iedereen altijd weer zijn eigen visie op een mens meebrengt, terwijl elke biografie ook heel duidelijk subjectieve elementen in zich draagt. Een biografie van een ander is tevens een verholen autobiografie van de schrijver van de biografie.' In de Couperus-biografie heeft Bastet op wetenschappelijk verantwoorde wijze de hiaten in Couperus' leven opgevuld, ofwel de scherven gelijmd. Hierin heeft hij even noodgedwongen als elegant ook over zichzelf geschreven.

De lezer van Helse liefde, Wandelingen door de antieke wereld of Couperus kan in de veronderstelling verkeren dat Bastet, met zijn fascinatie voor de voorbije tijd, slechts in de klassieke oudheid leeft. Als het kenmerk van een klassiek beeldhouwwerk roemt hij `de vloeiende lijn, de openheid, de ruimte die het om zich heen schept'. Kortom, de traditionele eis van vormbeheersing die ook een kenmerk is van Bastets verfijnde proza. Mede daarom is De grote wandeling een verrassing, omdat Bastet een ander register opentrekt. Hij beschikt over een scherpzinnige vorm van humor. In dit boek beschrijft hij het naoorlogse culturele leven met vooraanstaande figuren als Pyke Koch, Ellen Vogel en haar broer Albert, Boudewijn Büch, Hans Henkemans, Gerard Reve en tal van anderen. Het zijn boeiende memoires. Bastet heeft zichzelf tot onderwerp gekozen en hij doet dat met dezelfde gedistingeerde precisie als hij dat deed met Couperus of Chopin. Hij vertelt over zijn wederwaardigheden als student oude talen, als reiziger naar Griekenland en als prille biograaf die met vaak schoorvoetende eerbied zijn onderwerpen benadert.

Deze `grote wandeling' door de Nederlandse cultuurgeschiedenis begint en eindigt met de Tweede Wereldoorlog en de schaduw van de vermoorde broer. Bastet schrijft: `Omdat mijn vader niet wilde dat er ooit nog over gesproken werd ontstond er een zwijgen over en weer dat niemand wilde verbreken.' De jonge Bastet kreeg te maken met een huilende moeder en zijn eigen geweten. Had hij zijn broer kunnen redden? Die schuldvraag doortrekt op fascinerende wijze De grote wandeling en maakt duidelijk waar Bastets fascinatie voor `du temps qui passe' vandaan komt. In zijn leven is er een groot geheim dat besloten ligt in het verleden. Het is de dood van zijn broer. Niemand kan het werkelijk oplossen, Bastet kan het alleen schrijvend proberen.

Frédéric Bastet: De grote wandeling. Conserve, 336 blz. €34,95 (geb.) €24,95 (pbk.) Frédéric Bastet: Twee vrouwen en een gorilla. Querido, 77 blz. €10,– Frédéric Bastet: Wandelingen door de antieke wereld. Querido, 335 blz. €19,95