Stop met het herdenken, het is propaganda

Laten we stoppen met het herdenken van het einde van de Tweede Wereldoorlog. Dit herdenken is meer en meer een middel geworden om propaganda te bedrijven, om in het hier en nu politieke doelen te bevorderen die niets te maken hebben met die historische oorlog. Kijk naar Poetins overwinningsparade op het Rode Plein met zijn banieren van sikkels en hamers en zijn portretten van Jozef Stalin. Een schouwspel dat slechts diende om de tegenwoordige leider op een schild te heffen dat hem niet toekomt.

Luister naar Bush op de erebegraafplaats van Margraten, waar 8.302 Amerikaanse militairen hun laatste rustplaats vonden. De president besloot zijn rede als volgt: ,,Op deze dag vieren wij de overwinning die zij behaalden, en wij verbinden ons opnieuw tot de fundamentele waarheid die zij verdedigden, dat vrijheid het geboorterecht van alle mensen is. Door hun offer en de hulp van dappere bondgenoten behield die waarheid aan het eind van de twintigste eeuw de overhand. Terwijl de 21ste eeuw zich voor ons ontvouwt, zetten Amerikanen en Europeanen hun samenwerking voort en brengen zij vrijheid en hoop naar plaatsen waar zij de mensen lang zijn onthouden: in Afghanistan, in Irak, in Libanon en in het Midden-Oosten in bredere zin. Vrijheid is een blijvende hoop voor de mensheid; en wanneer die hoop wordt verwezenlijkt voor alle mensen, zal dat zijn door de offers van een nieuwe generatie mannen en vrouwen die even onbaatzuchtig is en gewijd aan de vrijheid als zij die wij vandaag eren.''

Het is maar hoe je het bekijkt. Overal in de Verenigde Staten liggen erevelden van een omvang die Margraten tot een bescheiden lieu de mémoire maken. Gesneuvelden uit de Tweede Wereldoorlog, uit de oorlogen in Korea en Vietnam liggen daar in onafzienbare rijen. In Washington staat het monument voor de in Indo-China gevallenen. Zij vormen samen een herinnering aan opoffering, aan nobele doelen, maar zeker ook aan spilzieke overmoed van leiders die zichzelf out of harm's way wisten te houden bij oorlogen waarvan de zin ons tot de dag van vandaag ontgaat en waarvan rechtvaardiging voor de eeuwigheid ontbreekt.

Al met al gaat het niet aan oorlogvoeren in een moreel kader uit andere tijden te plaatsen. Zeker de voorbeelden van Bush onttrekken zich aan die maat. Afghanistan is misschien nog een apart verhaal, maar in Irak hebben de VS niets anders dan een aanvalsoorlog gevoerd zoals die bij voorbaat in het Handvest van de Verenigde Naties wordt veroordeeld. En inmiddels treedt Amerika in dat land op als bezetter. Niet alleen is dat in een besluit van de VN-Veiligheidsraad onder het oorlogsrecht vastgesteld, maar de Amerikaanse strijdkrachten gedragen zich ook als zodanig, in het opereren van de troepen als wel in het individuele optreden van de soldaten, zonder mededogen met en zonder respect voor de mensen aan wie zij volgens de president de vrijheid schonken. Dat hierover langs de gangbare nieuwskanalen weinig naar buiten doordringt en voor zover het naar buiten doordringt snel wordt weggemasseerd met de middelen waarover hedendaagse `voorlichting' beschikt, verandert niets aan de feiten. Fallujah is maar een naam van een stad, maar die stad staat voor het grove en mensonterende geweld van de echte bezetter, daar en elders en voortdurend.

Michael Nicholson, hoogleraar Internationale Betrekkingen, schreef dat in de postmodernistische benadering van gebeurtenissen de vraag wordt opgeworpen naar de noodzakelijkheid van die gebeurtenissen. Hij nam daarvoor Saddams inval in Koeweit en het antwoord daarop van Bush sr. als voorbeeld. Dergelijke vragen stoelen op verhalen die vanuit verschillende gezichtshoeken worden verteld. Zo was het verhaal van Saddam dat Irak slechts gebied bezette dat het rechtens toekwam. Maar voor de Amerikaanse president was de Golfoorlog een noodzakelijk antwoord op de opkomst van een `Hitler' (die vergelijking maakte Bush sr.) in het Midden-Oosten die een halt moest worden toegeroepen.

Nicholson: ,,Een speciaal verhaal, dat van de machtige acteur, in dit geval het Amerikaanse regime van het moment, verschafte de rechtvaardiging van de onderneming. In het vervolg werd een reeks van andere verhalen die een alternatief antwoord hadden kunnen verschaffen, tot zwijgen gebracht.'' De media, zo ging Nicholson verder, veranderden de Golfoorlog in een televisieschouwspel en in een vorm van entertainment.

Het verhaal van Bush jr, is nog wel meer dan dat van zijn vader een speciaal verhaal van een machtige acteur, een verhaal waarmee anderen tot zwijgen moeten worden gebracht. Het verhaal van vrijheid en democratie dat de tegenwoordige Amerikaanse president vertelt aan ieder gehoor dat hij uitkiest, is bedoeld zo overdonderend te zijn dat over alternatieven niet alleen niet wordt gesproken maar dat daaraan zelfs geen gedachte meer wordt gewijd. Vrij naar eerdere verhalen over de historische onvermijdelijkheid van bepaalde gebeurtenissen en ontwikkelingen beoogt ook Bush het kritisch denken met parabels tot stilstand te brengen.

Het is een beproefde methode die tot nabootsing aanzet. Premier Balkenende was in zijn uitspraken in Margraten voorzichtiger dan zijn gast. Maar ook hij kon het niet laten parallellen te trekken tussen de wereld van vandaag, die van de Tweede Wereldoorlog en zelfs niet minder dan die van de Tachtigjarige Oorlog. In een tijdsgewricht waarin het halve vaderland op zoek is naar de enig echte canon, komt een geoefend politicus wellicht als vanzelf uit bij die lang vervlogen tijden. Maar het doet op zijn zachtst gezegd toch merkwaardig aan wanneer het Wilhelmus indirect van toepassing wordt verklaard op, om maar eens een actueel voorbeeld aan te halen, de gewelddadige explosies in Oezbekistan.

Er is niets op tegen verhalen te vertellen, maar niet alle verhalen gaan over hetzelfde en beogen hetzelfde. De wereld als geheel heeft ruimschoots de jaren des onderscheids bereikt. Wie met die wereld verder wil, dient het onderscheid zijn betekenis niet te onthouden. Het verleden leert lessen, maar van niet te overschatten belang blijft door welk filter die lessen worden bekeken en beoordeeld. Zelfgenoegzaamheid mag niet de maat aller dingen zijn.

J.H. Sampiemon is oud-redacteur van NRC Handelsblad.