Nachtvluchten in natura

In het postcommunistische Rusland zijn nog steeds heel wat heilige huisjes uit vroeger tijd, die maar zeer langzaam gesloopt worden. Een daarvan is de Tweede Wereldoorlog, de Grote Vaderlandse Oorlog zoals hij in de sovjettijd altijd werd genoemd. De mythe dat de volkeren van de Sovjet-Unie vier jaar lang (hij begon in Rusland in 1941) als één man of vrouw achter hun Leider met een hoofdletter hebben gestaan om met opoffering van hun eigen leven hun Vaderland met een hoofdletter van de fascistische horden te redden, wordt ook zestig jaar later nog gekoesterd, bijvoorbeeld door Poetin.

Ondanks alle destalinisaties is, als het om de Tweede Wereldoorlog gaat, Stalin nog steeds god en opperbevelhebber maarschalk Zjoekov zijn profeet. Taboedoorbrekers hebben dus nog mooi werk te verrichten, en in dat licht moeten we Het naakte pioniertje van de betrekkelijk onbekende, in 1948 geboren, Michail Kononov dan ook zien. De mythe van de Grote Vaderlandse Oorlog moet doorgeprikt, aan flarden geschoten, tot moes geprakt. Het is dan ook geen wonder dat het boek twaalf jaar op publicatie heeft moeten wachten.

Kononov maakt er een dolle boel van. De ondertitel van het boek luidt: `Het geheime bevel van generaal Zoekov. Een erotisch oorlogssprookje, in acht vuurspuwende hoofdstukken, met een montere oorlog en een fiere blokkade, met zuivere liefde en smerige seks, met het gedreun van psychopropedeutische schoten van generaal Zoekov, van dichtbij en in het wilde weg, en tevens met de gefixeerde verschijning van de Heilige Maagd en de strategische nachtvluchten van POEDELNAAKT PIONIERTJE'. En dan hebben we het niet eens over de titel gehad, die zelfs in het Rusland van vandaag nog steeds een regelrechte provocatie is en bijna iedere Rus een grinnik ontlokt. Een pioniertje is immers niet naakt, nooit en te nimmer, een pioniertje is een keurig padvindertje met een wit bloesje en een rode halsdoek.

Met die uitbundige titel en ondertitel zet Kononov de lezer toch een beetje op het verkeerde been. Het naakte pioniertje is weliswaar een extravagant boek, met veel grappen en grollen, maar veel te lachen valt er toch niet. Integendeel, het is een van de beklemmendste boeken over de oorlog die ik ken.

Deze postmoderne, niet chronologisch vertelde roman laat zich niet gemakkelijk samenvatten. Maria Moechina, meestal Moecha genoemd, is een meisje van veertien jaar dat door haar ouders om gezondheidsredenen uit Leningrad naar haar grootmoeder in het dorp wordt gestuurd. Daar overvalt de oorlog haar. Haar ouders zijn vertrokken voor een `speciale opdracht' en Moecha wordt opgepikt door een legereenheid waar ze zich ontwikkelt tot een begaafd mitrailleurschietster en 's nachts de manschappen andere diensten verleent. Zo hoort ze er helemaal bij.

In het gelid

Op een keer wordt haar legeronderdeel door de Duitsers omsingeld. Ze weten zich met moeite uit de omsingeling terug te trekken. Wanneer de troepen zich hebben hergroepeerd komt generaal Zoekov op inspectie. Hij herstelt het moreel op zijn geheel eigen wijze, namelijk door de manschappen in het gelid te zetten en elke derde eigenhandig dood te schieten. Moecha overleeft omdat ze flauw valt, maar ze verliest haar verstand, wat geen beletsel is voor het verder vervullen van haar voornaamste taken. Eén ding is er in ieder geval met haar veranderd. Elke nacht verlaat ze vanaf dan als het ware haar eigen lichaam om poedelnaakt rond te vliegen en speciale opdrachten van generaal Zoekov uit te voeren. Die vluchten brengen haar ook naar haar geboortestad, het belegerde Leningrad, waar ze onder veel meer getuige is van een grootmoeder die haar kleinkind oppeuzelt. Tenslotte wordt ze door een vertegenwoordiger van de alom aanwezige contraspionage beschuldigd van sabotage en veroordeeld tot het vuurpeloton. Maar ook dit weet ze te overleven. Aan het eind van het boek bezoekt de schrijver haar als oude dame in een flatje in Petersburg en tekent haar verhaal op.

De mythe over de oorlog die nog steeds officieel in stand gehouden wordt, is dat de tientallen miljoenen slachtoffers zonder één uitzondering op conto van de meedogenloze tegenstander moeten worden geschreven. Dat dat niet zo is, is een onaangename waarheid die maar langzaam tot het grote publiek wil doordringen. Toen de oorlog begon bevond de Sovjet-Unie zich in de periode van de grote stalinistische terreur die al miljoenen slachtoffers had geëist en deze terreur tegen de eigen bevolking is in oorlogstijd eigenlijk op volle kracht doorgegaan. Een aanzienlijk deel van de `oorlogsslachtoffers' is dan ook niet gevallen door Duitse maar door sovjetkogels. Het lot van een sovjetsoldaat was niet te benijden, vooral niet in de eerste oorlogsjaren waarin het Rode Leger geen partij voor de Duitsers was. Slecht bewapend, gekleed, gevoed en nauwelijks getraind, aan de ene kant in de tang genomen door een oppermachtige vijand en aan de andere door een incompetent, meedogenloos en wreed kader dat de strijd tegen de `binnenlandse vijand' eigenlijk belangrijker vond dan die tegen de Duitsers.

Dit is het thema van Het naakte pioniertje. En het is allemaal nog erger doordat de hoofdpersoon een vrouw is, een meisje van veertien jaar. Vrouwen hadden het in het leger nog zwaarder te verduren dan mannen. Behalve hun eigen taken als bijvoorbeeld verpleegster moesten ze 's nachts nog de officieren ter wille zijn. In Het naakte pioniertje wordt deze gruwelijke werkelijkheid beschreven als een eigenaardig boze droom gedroomd door een halfgek geworden meisje. De nachtvluchten van de poedelnaakte Moecha in opdracht van generaal Zoekov zijn natuurlijk een fantastisch element dat enigszins doet denken aan Boelgakovs De meester en Margarita, waarin de vrouwelijke hoofdpersoon Margarita bladzijden lang naakt op een bezemsteel boven Moskou vliegt. Moecha stelt het zonder bezemsteel en vliegt voornamelijk boven Leningrad.

Het naakte pioniertje is grotendeels geschreven als één lange monologue intérieur van de hoofdpersoon. Die is zo geïndoctrineerd dat zij de wereld waarin zij verkeert volkomen vanzelfsprekend vindt. Die vanzelfsprekendheid is de grote kracht van het boek, gruwelen zijn literair nu eenmaal overtuigender als zij onnadrukkelijk worden opgediend. Wanneer Moecha tijdens een vlucht boven Leningrad broodmagere lijken in de straten ziet liggen is haar reactie: dit is Duitse propaganda, de Duitsers hebben `mijn hersens gedesinformeerd'. Ook de talrijke, heel expliciet beschreven, seksuele verrichtingen van Moecha zijn in haar ogen volstrekt vanzelfsprekend. Dat is nu eenmaal zo, dat is goed voor de gevechtskracht en ze vindt alles best, als ze haar maar niet op de mond kussen, want dat doe je alleen als je gaat trouwen en daar komen kinderen van. Dat ze op die manier nauwelijks aan slapen toekomt is een bijkomstigheid. Door haar vliegende activiteiten verschijnt Moecha, wier echte voornaam niet voor niets Maria is, de manschappen soms als de Heilige Maagd of als die andere heilige maagd, Jeanne d'Arc. En maagd is ze natuurlijk ook, ondanks al die officieren, want haar onschuld is onbezoedelbaar.

Uit de toon

Dat Het naakte pioniertje zo'n indrukwekkend en vaak ontroerend boek is, komt in de eerste plaats door de stijl waarin het is geschreven. Kononov heeft een zeer eigen taalgebruik met heel veel slang. Deze stijl adequaat vertalen stelt zeer hoge eisen aan de vertaler. Hij moet voortdurend zorgen niet uit de toon te vallen en tegelijkertijd het verhaal voor de Nederlandse lezer toch begrijpelijk houden. Helaas is dat in deze vertaling niet helemaal gelukt. Er staan prachtige vondsten in, maar daarnaast, en vaak in dezelfde regel, ook even zovele missers. Hierdoor wordt de stijl rommelig en af en toe onbegrijpelijk, en gaat het hele effect van de met ijzeren consequentie volgehouden spreektaalstijl verloren. Er staan bovendien ook regelrechte fouten in, zoals meteen al op de eerste bladzijde: `Straks stijgt de urine hem nog naar het hoofd, dat kan heel goed bij die lui.' `De urine (of beter 'pis') stijgt hem naar het hoofd' is echter in het Russisch spreektaal voor `hij krijgt het op zijn heupen', `hij draaft door'; een letterlijke vertaling heeft regelrechte onzin tot resultaat. Daar komt bij dat de Nederlandse lezer wel wat meer annotaties en toelichting kan gebruiken. Ilja Moeromets is voor elke Rus een begrip, maar niet voor elke Nederlander.

Het naakte pioniertje is een van de beste en origineelste Russische oorlogsboeken die ik ken, maar komt in de Nederlandse vertaling zacht gezegd niet helemaal tot zijn recht. Een gemiste kans.

Michail Kononov: Het naakte pioniertje. Uit het Russisch vertaald door Arie van der Ent. Oorlogsdomein nr. 13, De Arbeiderspers, 297 blz. €23,95