`Ik ben deel van nieuwe islam'

Een storm van protest stak op toen de Amerikaanse Amina Wadud als eerste islamitische vrouw mannen voorging in het gebed.

De Amerikaanse moslimtheologe Amina Wadud veroorzaakte grote opschudding in de islamitische wereld toen zij 18 maart in New York als eerste vrouw voorging in een publieke islamitische gebedsdienst waaraan ook mannen deelnamen. Vrouwen mogen wel vrouwen leiden, en dan liefst achter gesloten deuren, maar ,,vrouwen leiden mannen niet in religieuze verplichtingen'', verwoordde de invloedrijke Egyptische geestelijke sjeik Yusuf Qaradawi de storm van protesten. Zelf relativeert Wadud haar initiatief. ,,Ik vecht op vele fronten tegen de hegemonie van mannen'', zegt ze in een vraaggesprek, haar eerste sinds die gebedsdienst.

Wadud (53) is hoogleraar islamitische studies aan de Virginia Commonwealth University in Richmond. Haar uitgangspunt is dat in de koran gelijkwaardigheid van man en vrouw is verankerd, die ,,zoals in de rest van de wereld'' door eeuwenlange mannelijke overheersing verloren is gegaan.

Het is geen toeval dat deze gebedsdienst in de VS plaatshad (in een episcopaalse kerk, een moskee wilde haar niet hebben). ,,Ik heb zekere vrijheden, de vrijheid van godsdienst is in de grondwet verankerd, en ik bezit mijn burgerrechten, het recht om volledig mens te zijn voor God. Als ik in een andere cultuur, op een andere plaats zou zijn, zou een uitnodiging als die in New York om in het openbaar voor te gaan in gebed voor mannen en vrouwen niet denkbaar zijn.''

Tegelijkertijd is de meerderheid van de moslims in de VS uiterst conservatief. ,,Buiten de moskeeën, op onderwijsgebied, of op cultureel terrein zie je wel ontwikkelingen om de diversiteit van de islam en een betere tolerantie te ontwikkelen. Maar voor de rest van de moslims lijkt het niet relevant dat ze in een Westerse cultuur wonen, waar ze uit vrije wil heen zijn gegaan. Als ze ervoor kiezen om in eigen getto's te wonen, hadden ze net zo goed thuis kunnen blijven.''

Ook in de islamitische wereld zijn de conservatieven ruim in de meerderheid. ,,In die zin ben ik pessimistisch. Er is wel wat beweging naar grotere gelijkheid tussen man en vrouw, zowel in liberale als in meer conservatieve kringen. Op de lange termijn zal die gelijkheid er komen, maar niet tijdens mijn leven. Dat is ook niet mijn taak. Ik zie mezelf als deel van de machinerie van islamitische hervorming.''

In 1992 publiceerde Amina Wadud haar boek Qur'an and Woman, Rereading the Sacred Text from a Woman's Perspective. Volgend jaar komt haar volgende boek uit, dat naar eigen zeggen ingaat op ,,zwakheden'' in haar eerste boek dat is gebaseerd op onderzoek van 15 jaar geleden. Deze week was ze in Amsterdam als spreker op het symposium Women and Islam, new perspectives.

Wadud wuift het religieus verzet tegen de omstreden gebedsdienst weg met een uitval naar de pers. ,,De media zoeken steeds de sensatie en besteden daarom vooral aandacht aan de oppositie binnen de islam tegen mij, terwijl ze juist de diversiteit in de islam zouden moeten belichten.'' En de fatwa's (islamitische decreten) uit Saoedi-Arabië en Egypte waarin haar optreden als schending van de wet van God is gebrandmerkt, hebben volgens haar geen rechtsgeldigheid. ,,Ik ben geen onderdaan van deze landen noch volg ik hun [islamitische] rechtsscholen. Ze moeten zich tot hun eigen arena beperken, dat is een principe van de fiqh, de islamitische jurisprudentie.''

Buiten de aandacht van de pers, zegt ze, wordt ze gesteund door een minderheid van de islamitische denkers die zich beroepen op de fiqh. Die erkent dat er een precedent is; het geval van Umm Waraqa, een vrouw in de zevende eeuw die van de profeet Mohammed toestemming kreeg voor te gaan in het gebed van mannen en vrouwen. [Vervolg AMINA WADUD: pagina 5]

ANIMA WADUD

'Mijn strijd is belangrijker dan mijn leven'

[Vervolg van pagina 1] ,,Veel denkers winkelen selectief in de islamitische geschiedenis. Ze halen slechts die elementen eruit die in hun denkwijze passen, in plaats van een compleet beeld te geven van alle bronnen.''

Wadud is het evenmin eens met de kritiek van sommige vrouwen dat haar actie elitair is en de strijd voor fundamentele rechten en vrijheden voor islamitische vrouwen schaadt. ,,De strijd voor beter onderwijs, voor geboorteperking en gezondheidszorg is belangrijker, maar met mijn optreden gaat de aandacht daarvoor niet verloren. Het zijn twee componenten van één zaak: gelijkwaardigheid van man en vrouw.''

Waduds persoonlijke achtergrond vormt voor een belangrijk deel haar motivatie. ,,Ik stam af van slaven die werden gedwongen om vanuit Afrika naar de VS te komen. Ik ben gedwongen Amerikaan en moslim uit vrije wil. Daarom houd ik me bezig met de bestrijding van onderdrukking van welke aard dan ook.''

Haar vader, methodistisch predikant, was haar spirituele mentor. ,,Mijn vader spoorde me aan om het beste te doen met wat mij ter beschikking stond. Mijn familie was arm, ik ben als enige van mijn broers en zussen naar de middelbare school en de universiteit geweest. Daardoor en door mijn reizen in het buitenland heb ik een meer pluralistische kijk op religie gekregen. Ik ben eerst vier jaar lang boeddhist geweest en heb deel uitgemaakt van een sufi-tarikat, een mystieke broederschap. Ik heb mijn boeddhistische ervaring geïncorporeerd in de islam en mijn islamitische ervaring in mijn boeddhisme, evenals het idee van mijn vader dat God liefde is.'' Ze koos voor de islam omdat daarin het aspect van gerechtigheid het krachtigst wordt verwoord.

Amina Wadud draagt een traditionele hejab (islamitische hoofdbedekking), in Nederland juist wijd en zijd gezien als voorbeeld van mannelijke overheersing. ,,Ik kom uit een slavenbestaan. Een derde van de Afrikanen is weggevoerd. Het was de meest brute vorm van op racisme gebaseerde slavernij die ooit is uitgevoerd. Vrouwen werden ontdaan van hun waardigheid de kleren werden van hun lijf gerukt – en van de seksuele controle over hun lichaam. Ik droeg lange kleren voordat ik moslim werd en ik bedekte mijn hoofd al voordat ik moslim werd. Vervolgens koos ik voor de traditionele hejab als symbool van mijn identificatie met moslimvrouwen, zowel degenen die worden gedwongen de hoofddoek te dragen als zij die zich uit vrije wil bedekken. De laatste drie jaar, sinds ik vijftig ben geworden, draag ik de hejab soms wel en soms niet. Dat staat ook in de koran, dat vrouwen die op een bepaalde leeftijd komen, zelf over hun kleding mogen beslissen. Op officiële gelegenheden, zoals de conferentie in Nederland, geef ik de voorkeur aan de hejab. Dat maakt het voor sommige mensen gemakkelijker om naar mij te luisteren.''

Tegelijkertijd bagatelliseert ze het belang van de hoofddoek. ,,Als u denkt dat het verschil tussen hel en hemel die 45 centimeter stof is, zult u nog verbaasd staan. Overigens zijn er net zoveel vrouwen die ertoe gewongen worden de hejab te dragen als vrouwen die dat recht wordt ontzegd.''

Wadud is na haar optreden als gebedsleider bedreigd, en waar ze nu komt worden veiligheidsmaatregelen getroffen. Maar ze is niet bang. ,,Mijn leven is een gift van Allah en alleen hij kan het weer wegnemen. Ik werk mee met deveiligheidsmaatregelen in mijn eigen land. Niet omdat ik bang ben maar als uiting van mijn bereidheid om mee te werken.

Wat vinden uw kinderen daarvan? Wadud, een alleenstaande moeder van vijf kinderen, glimlacht. ,,De uitspraken van mijn jongste dochter zijn voor mij als het woord van God. Zij zei: Denk aan het goede dat je voor anderen zult betekenen. Met die woorden ben ik naar New York gegaan om het gebed te leiden. Ongeacht wat de uitkomst daarvan zou zijn voor mijn leven. Mijn bijdrage voor de gelijkwaardigheid van man en vrouw is belangrijker dan mijn leven.''