Bach en Europa vinden elkaar alsnog

De katholieke en protestantse kerken in Nederland staan, ondanks stevige kritiek, gematigd positief tegenover de Europese Grondwet.

In de Bergkerk te Amersfoort zong de sopraan Josefien Stoppelenburg gistermiddag `Wachet auf, ruft uns die Stimme', één van bekendste koralen van Johann Sebastian Bach. De ongeveer veertig protestantse en katholieke kerkbestuurders, onder wie de Rotterdamse bisschop Van Luyn en dominee Plaisier van de Protestantse Kerken (PKN), luisterden geroerd naar de muziek, gebaseerd op een tekst uit Mattheüs 25.

In de discussie over de Europese Grondwet waarvoor ze waren gekomen, uitten de kerkleiders zich gematigd positief. Ze zien het grondwettelijk verdrag als bijdrage aan een ,,socialer en humaner, democratischer en duurzamer Europa''.

Zo kwam het toch nog een beetje goed tussen Bach en Europa. Bisschoppen en dominees uit verschillende Europese landen waaronder Nederland hadden zich immers eerder zeer kritisch uitgelaten over de Europese Grondwet. Ze waren teleurgesteld en eigenlijk ook boos over de – in hun ogen – miezigere constitutionele teksten over de christelijke erfenis.

De preambule van de Grondwet bevat volgens een meerderheid van de Europeanen geen verwijzing naar God als inspiratiebron, zo blijkt uit Tilburgs onderzoek. De positieve bijdrage van het christendom aan de Europese geschiedenis en cultuur wordt evenmin ongenoemd. ,,De Europese Grondwet mist een ziel. Ze mist Bach'', bitste de Duitse bisschop Reinhard Marx uit Trier twee jaar geleden.

Nederlandse kerkleiders wilden gisteren niet meer te lang bij deze pijnlijke geschiedenis stil staan. Ze vinden het huidige debat over Europa te verontrustend om die ook nog eens met hun eigen ongenoegens te overladen. De voorlieden missen de idealen, de belangeloosheid, de aanhankelijkheid aan een groter geheel.

,,Zouden we straks op 1 juni dan toch met de portemonnee gaan stemmen?'', vroeg voorzitter Van Eijk van de Raad van Kerken, die zes miljoen officieel geregistreerde protestanten en katholieken verenigt. Van Eijk doelde daarmee op de ongenoegens over de euro, die voor veel tegenstemmen lijken te zorgen. Bisschop Van Luyn zei: ,,Ik ben bang dat we alleen kijken naar ons eigen belang, ons nationaal belang en naar de korte termijn''.

Dominee Plaisier van de Protestantse Kerken constateerde: ,,Een aanzienlijk deel van de Nederlanders is diep teleurgesteld en aangebrand, overigens zonder dat er tot op heden van vuur sprake is. [...] In een tijd waarin individualisme hoogtij viert, lijkt het moeilijk warm te lopen voor grotere verbanden.'' De dominee zei steeds minder van zijn eigen land te begrijpen. ,,Je kunt je toch nauwelijks voorstellen dat ons volk, dat aan de wieg stond van de grootste vredesbeweging van na de Tweede Wereldoorlog, en dat zo'n grote invloed heeft uitgeoefend op het Europees proces, nu `nee' zou zeggen?''

Ter voorbereiding van de bijeenkomst in Amersfoort was een `Richtingwijzer' opgesteld. Daarin somt de Raad van Kerken de positieve punten van de Grondwet op. Een stemadvies mag de wijzer niet heten. ,,Sinds het bisschoppelijk mandement van 1954 zijn kerken zeer huiverig geworden voor een stemadvies'', aldus bisschop Van Luyn gisteren. Bovendien blijkt de kerkelijke achterban verdeeld. Een regionale kerkbestuurder sprak gistermiddag tijdens de discussie met afkeer over ,,een propagandamiddag voor het ja.''

In de richtingwijzer staat Europa als waardengemeenschap (,,en dus niet valutagemeenschap'') centraal. Deze is blijkens de Grondwet gefundeerd op menselijke waardigheid, vrijheid, gelijkheid en solidariteit, en dat juichen de kerken toe. Door het Handvest van Grondrechten in de Grondwet op te nemen, laat Europa zien dat men deze waarden serieus wil nemen, aldus de kerken. Ook de erkenning van godsdienstvrijheid en de vastgelegde verplichting tot een geregelde dialoog tussen de Europese Commissie en de kerken stemmen hen tevreden. De kerken voelen zich er – alsnog – serieus door genomen.

Maar er is ook stevige kritiek. De kerken zien spanning in de Grondwet tussen het streven naar een vrijemarkteconomie en de waarborgen voor persoonlijke waardigheid, sociale rechten en voorzieningen. ,,Eigenlijk hoort het pleidooi voor concurrentie en vrije markt niet thuis in een grondwet'', aldus een van de opstellers van de richtingwijzers. Ook pleiten de kerken voor een ,,hardere milieutoets'' om de natuur niet de dupe te laten worden van de vrije markt.

Verder vindt de Raad van Kerken dat Europa ruimhartiger moet zijn voor asielzoekers met een legale status. De Grondwet geeft hen niet de rechten van het Europees burgerschap, waardoor ze aanspraak kunnen maken op rechten die daar bijhoren, zoals stemrecht, recht op onderwijs en gezondheidszorg.

Bij het defensiebeleid kiest de Grondwet volgens de kerken te veel de militaire kant, bijvoorbeeld met de oprichting van een Europees Defensie Agentschap. Geweldloze middelen om vrede te bevorderen hadden veel meer aandacht moeten krijgen. Voor de christelijke vredesorganisatie Kerk en Vrede was dit overigens eerder reden zich tegen de Europese Grondwet uit te spreken.