`Poetin dronk misschien iets te veel bier'

Rusland heeft grensverdragen met Litouwen en, sinds gisteren, met Estland. Met Letland wil de zaak niet vlotten. Maar dat heeft met de grens zelf niet zo veel te maken, zegt men in Letland.

Het is een afscheid dat al sinds 1991 duurt. En wat Rusland betreft zal het nog even blijven duren.

In 1989, 1990 en 1991 weekten de drie Baltische staten Estland, Letland en Litouwen zich los uit de Sovjet-Unie. Lang weigerde Moskou grensverdragen met de nieuwe republieken te sluiten in de hoop dat hun toetreding tot de Europese Unie en de NAVO daarmee kon worden geblokkeerd. Tevergeefs. In 2003 sloot Rusland een grensverdrag met Litouwen, gisteren volgde Estland. Met Letland zou de grens ook worden vastgelegd, maar Rusland is hier op het allerlaatste moment op teruggekomen. Het afscheid van de Baltische republiek met de grootste niet-Letse (vooral Russische) minderheid – veertig procent van de bevolking – valt de Russen erg zwaar.

,,Het is verdeel en heers politiek'', zegt de Letse historicus Aivars Stranga. ,,Met Litouwen is getekend toen de energiesector helemaal in Russische handen was. Toen was men tevreden.'' Ook over Estland is Rusland nu tevreden. ,,Ten gunste van onze partners in Estland moet ik zeggen dat ze een pragmatische positie hebben ingenomen jegens hun nationale belangen'', zei de Russische president Poetin vorige week. En Letland? ,,Letland ligt nog te veel dwars'', zegt Stranga. Letland heeft interessante havens. Met de Russische minderheid hoopt Moskou voet aan de grond te krijgen in de EU, meent de historicus.

Rusland weigert een verdrag te sluiten met de Letten, omdat zij, in Poetins woorden, ,,idiote territoriale claims'' koesteren. Letland zou aanspraak maken op het grensstadje Pytalovo dat in 1944 bij de Sovjet-republiek Rusland werd gevoegd. Onlangs nam het Letse parlement een speciale wet aan, waarin staat dat het grensverdrag met Rusland los moet worden gezien van eventuele claims richting Rusland. Die wet heeft de toorn van Moskou gewekt.

De Letse analist Karlis Daukšts noemde de grenskwestie eerder dit jaar een handig instrument van Rusland om de Letse politieke elite onder druk te zetten. Het creëert spanningen in de relatie met de EU, want Letland moet steeds weer uitleggen hoe alles historisch in elkaar steekt. Voor de bureaucraten in Brussel is het onbegrijpelijk dat er zo'n `gat' in de Europese grens zit.

Pytalovo is in feite al vijf eeuwen Russisch. Het gebied rondom de stad werd in de vijftiende eeuw door Moskou geannexeerd en is sterk gerussificeerd. Maar in 1920 kreeg Letland het even terug. De Sovjet-leiding had andere dingen aan het hoofd, zoals een burgeroorlog. In dat jaar werd het vredesverdrag gesloten, waarin de Sovjet-Unie Letland erkende als onafhankelijke, soevereine republiek. Twee jaar later zag de Letse grondwet het licht. Daarin staat dat elke modificatie van de grens zoals die in het verdrag met Moskou is vastgelegd in een referendum aan de bevolking moet worden voorgelegd. Dat artikel is anno 2005 nog steeds van kracht.

Als Letland nu zijn grens met Rusland zou vastleggen, is er in juridische zin sprake van een grenswijziging, aangezien Pytalovo inmiddels weer bij Rusland hoort. Maar de Letse regering wil per se een referendum over deze kwestie vermijden, omdat dit waarschijnlijk gepaard zou gaan met veel emoties, zeker met parlementsverkiezingen op komst. Een wijziging van de grondwet is in de praktijk heel moeilijk. Niets doen is uitgesloten, aangezien Letland, net als Duitsland, een Constitutioneel Hof heeft, dat over de grondwet waakt.

De eenvoudigste oplossing was het aannemen van die speciale wet, waarin staat dat eventuele claims openstaan. De Letse regering heeft evenwel ook gezegd dat ze geen enkele echte aanspraak maakt op Pytalovo. Het is een puur juridische kwestie. Maar Poetin reageerde woest. ,,Moeten we alles (in Europa) helemaal opnieuw gaan herverdelen'', zei de president, die dan de Krim naar eigen zeggen ook best wel terugwil.

Er speelt nog iets mee. Rusland ontkent dat het de Baltische staten ooit heeft bezet. Poetin legde het vorige week zo uit: in 1918 gooiden twee in chaos ondergedompelde landen, de Sovjet-Rusland en Duitsland, het op een akkoordje, om op adem te komen. In het dat jaar gesloten verdrag van Brest-Litovsk droeg Moskou het Baltische gebied over aan Duitsland. In 1939 kreeg de Sovjet-Unie `haar' gebied weer terug, op basis van het beruchte pact met nazi-Duitsland. Daarna viel Duitsland de Sovjet-Unie aan en werd het gebied door de nazi's bezet. De Sovjets hebben het vervolgens in 1945 bevrijd, niet bezet.

,,Het is waar, ik was niet een erg goede student aan de universiteit, omdat ik teveel bier dronk na de lessen'', zei Poetin. ,,Maar de basisregels (van het internationale recht) kan ik me nog goed herinneren.'' Sergej Ivanov, minister van Defensie: ,,Beweren dat de Sovjet-Unie de Baltische staten heeft bezet, is absurd en nonsens. Je kunt niet bezetten wat van jou is.''

,,Poetin heeft misschien iets teveel bier gedronken, want hij vergeet voor de gelegenheid dat de Letse soevereiniteit in 1920 formeel is erkend door Rusland'', zegt historicus Stranga. ,,Hij wil de hele wereld doen geloven dat we een jong landje zijn, dat pas sinds 1991 bestaat, en dat daarom nooit bezet kan zijn geweest.'' Het vredesverdrag uit 1920 en de verwijzing hiernaar in de kantlijn van een nieuw grensverdrag staat die mythe in de weg.