Nederland stopt bouw, buitenland verkeer

De Europese normen voor lucht, water en bodem zijn streng. Daarom moeten dichtbevolkte regio's zoals Nederland nu impopulaire maatregelen nemen. Beter zou zijn: aanpak bij de bron.

Hoe komt het toch dat het milieu sinds een jaar weer zo in de belangstelling staat? Annemarie van Wezel en Sonja Kruitwagen van het Milieu- en Natuur Planbureau in Bilthoven hebben daar wel een verklaring voor. ,,De Europese Unie.''

Vroeger, vertellen ze, wilde Brussel vooral dat landen en industrieën hun best deden om de productie van goederen zo milieuvriendelijk mogelijk te maken. Ook de producten zelf moesten schoner worden, bijvoorbeeld door auto's te maken die op loodvrije benzine rijden. Inmiddels is er ook Europees `kwaliteitsbeleid' gekomen met harde normen voor de lucht, water en bodem. Die normen blijken in een aantal lidstaten niet te worden gehaald, deels omdat de aanpak aan de bron niet afdoende blijkt te zijn geweest. ,,Het gaat nu knellen. Pijn doen.''

Nederland neemt in Europa een speciale positie in, zo blijkt uit de vorige week verschenen Milieubalans 2005 van het Milieu- en Natuurplanbureau, tot voor kort ressorterend onder het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. ,,Vergeleken met andere Europese landen, is Nederland dichter bebouwd en bevolkt en heeft daardoor hogere emissies per vierkante kilometer. Bovendien heeft Nederland te maken met een grote bijdrage van vervuiling uit het buitenland. Nederland heeft daarom verdergaande maatregelen nodig om de wettelijk vastgelegde kwaliteitsniveaus te bereiken'', aldus het rapport.

Het zijn de aanvullende maatregelen die nu tot discussie leiden. Zo heeft Nederland de Europese richtlijn voor luchtkwaliteit ,,relatief strikt geïmplementeerd'' door deze te koppelen aan het ruimtelijk beleid. De Raad van State heeft de uitvoering van diverse bouwplannen de afgelopen twee jaar vertraagd of stopgezet, meestal omdat de effecten voor luchtkwaliteit niet waren getoetst.

De milieubeweging en vele bewonersorganisaties bestrijden nu met succes plannen voor uitbreiding van bedrijventerreinen en aanleg van spitsstroken op snelwegen. Immers, zulke plannen dragen bij aan verdere overschrijding van de normen voor met name fijn stof en stikstofdioxide.

Critici als advocaat Niels Koeman, hoogleraar ruimtelijke ordening en milieurecht aan de Universiteit van Amsterdam, vinden dat Nederland de Europese richtlijn voor luchtkwaliteit ,,tot in het absurde'' heeft doorgevoerd en dat bouwplannen onnodig worden vertraagd zonder dat de lucht er schoner door wordt.

Wat denken Van Wezel en Kruitwagen ervan? De Europese normen staan wat hen betreft niet ter discussie, want lucht, water en bodem moeten in het belang van iedere Europeaan schoner worden. Van Wezel: ,,Net als het benadrukken van mensenrechten, kan bescherming tegen een slechte milieukwaliteit gezien worden als een belangrijke Europese waarde.'' En er zijn nog altijd te veel mensen die ziek worden van milieuvervuiling en als gevolg daarvan vermoedelijk ,,meerdere jaren eerder'' sterven.

De lucht in de Nederlandse steden is gemiddeld even matig van kwaliteit is als in andere Europese steden. Maar waar steden als Londen, Berlijn en Salzburg zich gedwongen voelen om bijvoorbeeld het verkeer in te dammen, gaan in Nederland hele bouwplannen ineens niet door. Dat kost door ,,vermeden economische groei'' veel geld, aldus Van Wezel. ,,Dat geld had je ook kunnen besteden aan maatregelen om de bronnen van vervuiling aan te pakken.''

Voor zoiets als de luchthaven Schiphol is het scheiden van functies reuze geschikt, zeggen de onderzoekers. Door onder meer het vastleggen van vliegroutes en het weren van woningen in de directe omgeving is de geluidsoverlast rond Schiphol de laatste vijftien jaar bijna gehalveerd, ondanks een verdubbeling van het vliegverkeer. Maar vieze lucht, deels afkomstig uit Vlaanderen en het Ruhrgebied, laat zich minder gemakkelijk sturen. Annemarie van Wezel: ,,Wij hebben in Nederland een lange traditie van een centralistische ruimtelijke ordening. Maar het inzetten van ruimtelijk beleid om luchtkwaliteit te verbeteren is op dit moment nog niet effectief.'' Sonja Kruitwagen: ,,De algemene vervuiling, de achtergrondconcentratie, is zo groot dat het scheiden van functies niet veel uitmaakt.'' Van Wezel: ,,Vergelijk het met Lego-blokjes: je kunt die blokjes wel verschuiven, maar als er boven al die blokjes een dikke deken hangt, kun je niet zien of ze zijn verplaatst.''

Pas over een aantal jaren, stellen de onderzoekers, is het scheiden van functies vermoedelijk effectief. Als de algemene vervuiling van lucht, water en bodem structureel zal zijn verminderd, onder druk van de Europese normen, is het ,,slim'' om bedrijventerreinen en woonwijken zover mogelijk uiteen te brengen. Sonja Kruitwagen: ,,Je kunt met zo'n ruimtelijk beleid gewoon meer doen. Er is meer bedrijvigheid mogelijk.''

De vraag is wel hoe Nederland ooit die algemene vervuiling de baas wordt. Het beleid van Nederland binnen Europa is altijd geweest om aan te dringen op strenge maatregelen aan de bron, zoals schone Europese auto's of schone productietechnieken in Europa. Heel goed, stellen de wetenschappers. Van Wezel: ,,Europese bronmaatregelen zijn voor Nederland het goedkoopst en ze hebben ook het meeste effect.'' Kruitwagen: ,,Als iedereen in Europa voortaan in een hybride auto zou rijden, zou dat enorm veel schelen.''

Europese bronmaatregelen zijn niet zo streng dat ook dichtbevolkte gebieden zoals Nederland er schoon door blijven. Dat komt doordat andere lidstaten de noodzaak van zulke maatregelen niet inzien. Kruitwagen: ,,Als er op het lege platteland van Polen, Frankrijk of Zuid-Italië een dieselauto rijdt, betekent dat niet dat meteen hun emissieplafond wordt bereikt.''

Bovendien zijn strenge normen tegen de zin van de Europese industrie, die bang is voor hogere kosten, en voor een verslechtering van de concurrentiepositie tegenover Japan of de Verenigde Staten, handelsblokken die zulke strenge normen niet stellen.

Zonder strenger beleid uit Brussel zit er voor dichtbevolkte regio's zoals Nederland vermoedelijk weinig anders op dan het opleggen van beperkingen aan lokale industrieën, het nemen van impopulaire maatregelen zoals het invoeren van een kilometerheffing, of het schrappen van een plan om een flat in de oksel van een snelweg te bouwen.

Een andere oplossing, suggereert Annemarie van Wezel, is het nemen van maatregelen om op Europees regionaal niveau de vervuiler aan de bron aan te pakken. ,,Misschien zou er een coalitie kunnen komen van landen in Noordwest-Europa die gezamenlijk maatregelen nemen.''