Mikhailov fotografeert gekte en vervreemding

Bij de eerste blik op de foto's van Boris Mikhailov denk je al snel aan de aardrijkskundelessen op de middelbare school. Je ziet de kaart van het oude Rusland, van Minsk tot Vladiwostok en met alle steden en bergen en bossen ertussen, met enig geluk staat Nederland ernaast voor de schaal. En het enige wat je kunt denken is: wat groot. Wat onmetelijk, absurd, niet te bevatten groot. Een enorme geografische identiteitscrisis. Waar je je als bewoner nooit toe kunt verhouden. En dan ook nog dat communisme er bovenop.

Dat gevoel van verwarring spreekt ook uit de foto's die Mikhailov maakte vanaf het einde van de jaren zestig. Daar zitten weinig klassieke documentaire foto's tussen, wat vooral komt doordat Mikhailov de eerste decennia van zijn carrière niet officieel als fotograaf mocht werken. En dus zijn er weinig beelden van onmetelijkheid, parades of rijen. Mikhailov toont vooral de vervreemding die tussen de kieren van de officiële werkelijkheid door sijpelde, al moest hij daar aanvankelijk wel wat voor knippen, plakken en monteren. Twee vrouwen die dansen met een gedroogde worst. Een zelfgekleide buste van Lenin, knalgeel ingekleurd. Een oude stenen leeuw waarin punaises zitten met kleine stukjes afgescheurd papier eronder. Vreemde beelden zijn het, maar nooit volkomen absurd.

Daarmee onderscheidt Mikhailov zich van zijn generatiegenoten. Veel van de Russische kunst uit die periode, bijvoorbeeld die van Ilja Kabakov, Ruslands bekendste levende kunstenaar, is gebaseerd op eenzelfde combinatie van ironie, gelatenheid en verbazing. Maar het bijzondere aan Mikhailov is nu juist dat hij, door het gebruik van de camera, de 'officiële' werkelijkheid nooit uit het oog verliest. Sterker nog: het mooie aan de expositie in Foam is dat je als toeschouwer precies kunt volgen hoe Mikhailovs geografische werkelijkheid steeds groter wordt, en hiermee ook zijn verbazing. De eerste schok voor hem, ergens eind jaren zeventig, moet het besef zijn geweest dat het absurde gevoel dat hem dreef, niet zat in het land of het systeem, maar in de mensen zelf - alle mensen. Dat wordt na de eerste zaal ook meteen de rode draad van de tentoonstelling. Vanaf dat moment werkt Mikhailov steeds documentairder, met conventionelere beelden en uitsnedes, maar de gekte wordt er niet minder om. Mooi is bijvoorbeeld de serie van dansende bejaarden op pleintjes in Moskou en Kharikov. Eigenlijk is er weinig vreemd aan deze foto's, behalve dat deze bejaarden hun ouderdom hardnekkig lijken te ontkennen – en waarom zouden ze niet? Iets soortgelijks geldt voor de serie `vakantiekiekjes' die Mikhailov maakte tijdens een verblijf aan zee. Ze stralen iets onmiskenbaar decadents uit, maar dat wordt weer ruimschoots gecompenseerd doordat hij ze afdrukte in nostalgisch sepia.

Toen moest echter de grootste schok nog komen. Na de val van de muur mocht Mikhailov reizen. Hij werd langzaam over de hele wereld bekend als de fotograaf, maar toen hij in Amerika, Duitsland, Zweden, Finland kwam bleek de vervreemding daar even wanstaltig. Zijn verbazing erover toont hij in twee vitrines met kiekjes die hij maakte van westerse televisiebeelden – beelden van politici, middagquizzen, naakt modderworstelen en neukende neushorens. Wie deze beelden ziet, door de ogen van een Rus die jarenlang dacht dat zijn land het toppunt van absurdisme was, wordt al snel geslagen met een diepe plaatsvervangende schaamte. Het is dan ook veelzeggend dat Mikhailov, na zijn terugkeer in Rusland, meteen afdaalde naar de bodem van het bestaan en een indrukwekkende serie maakte van diep-arme Russen in zijn geboorteplaats met vervallen gebitten, hongeroedemen en vele soorten uitslag. Voor de westerse toeschouwer komt er nog een dimensie bij, mij deden ze in sfeer denken aan de foto's die Engelse fotograaf Richard Billingham maakte van zijn lower-lower class familie in een buitenwijk van Birmingham. Dat is het pijnlijke aan deze tentoonstelling: Mikhailovs werk is langzaam universeel geworden.

Tentoonstelling: Boris Mikhailov, Private Pleasures, Burdensome Boredom, Public Decay – A Retrospective. Foam, Keizersgracht 609, Amsterdam. Dag. 10-17u, do en vr. 10-21u. T/m 15 juni. Inl. www.foam.nl