`Oezbekistan wacht nu massale arrestaties'

Wanhoop bepaalt de sfeer in het Fergana-dal in Oezbekistan, waar vorige week honderden doden vielen bij de opstand tegen het regime van president Islam Karimov. Een gesprek met oppositieleider Vasila Inojatova.

,,Het hele volk is bang. Om mensen bang te maken worden terroristische acties georganiseerd, elke vijf jaar, steeds kort voor de verkiezingen. Dat doet het regime zelf, want sinds 9/11 kun je moslims gewoon alles in de schoenen schuiven. Dat is wat president Islam Karimov doet: hij maakt misbruik van de oorlog tegen het terrorisme. Vrijheden? Vrijheden bestaan niet. In Oezbekistan vullen de autoriteiten de stembiljetten zelf in. In Oezbekistan doet het volk niet mee.''

Vasila Inojatova is een kleine, gezette vrouw met de Aziatische trekken die bij haar volk horen en met gitzwart haar en gitzwarte ogen. Een gedecideerde vrouw. Ze is secretaris-generaal van Birlik (Eenheid), een politieke partij die, als alle oppositiepartijen, in Oezbekistan sinds 1993 verboden is. In 2003, zegt ze in een Haags café, hebben we geprobeerd hem opnieuw op te richten, maar tot vijf keer toe zijn de registratiepapieren afgekeurd. Illegaal zijn we nog steeds – onze voorzitter woont in Moskou, die kan niet in Oezbekistan komen.

Inojatova was toevallig in Nederland toen vorige week vrijdag in Andizjon in het oosten van Oezbekistan de bom barstte en het leger met scherp schoot op betogers die de gevangenis, een politiebureau en een gebouw van het stadsbestuur hadden bezet: 745 doden, volgens de oppositie. Het was het grootste bloedbad in Azië sinds dat op het Plein van de Hemelse Vrede in Peking, in 1989.

Wat in Andizjon is gebeurd, zegt ze, was een opstand van het volk tegen het regime. ,,Het ging niet om lokale grieven. Het ging niet om die 23 islamitische zakenlieden die terecht stonden en wier vrijlating werd geëist. Het ging om het regime, om Islam Karimov. Toen de betogers de gevangenis veroverden, lieten ze alle tweeduizend gevangenen gaan, niet alleen die 23 zakenlieden.''

Het moest een keer gebeuren, zegt Vasila Inojatova. Dat de vlam nu en dáár in de pan sloeg, hoeft ook niet te verbazen. ,,Het proces duurde al drie maanden. Familieleden mochten er niet bij zijn, kennissen en vrienden ook niet, getuigen niet, zelfs advocaten niet.'' Drie maanden lang hebben de inwoners van Andizjon moeten aanzien hoe in het Oezbekistan van Islam Karimov een proces tegen zogenaamde islamitische terroristen verloopt: de gevangenen werden gemarteld, hun vrouwen werden opgepakt en hun werd gezegd dat die vrouwen zouden worden verkracht als ze niet bekenden, ze moesten blanco papieren ondertekenen, ze moesten hun medegevangenen belasten. Het vonnis – twintig jaar gevangenisstraf – werd niet eens in de rechtbank uitgesproken, het werd in de gevangenis verkondigd. ,,Mensen hebben alles verloren. Mensen zijn hun bezittingen en hun baan kwijtgeraakt. Als ze je dan ook nog pakken op je geloof, het enige dat je nog hebt, word je wanhopig'', zegt Inojatova.

Vrijdag barstte de bom. Betogers drongen door in een legerkamp en kregen wapens in handen, ze haalden de gevangenisdirecteur thuis op en dwongen hem de poort van de gevangenis te openen. Een groot deel van de gevangenen sloot zich bij de opstand aan, ze bezetten het politiebureau en het gebouw van het stadsbestuur. Inojatova: ,,En zeker, er werden auto's, een theater en een bioscoop in brand gestoken. Maar weet je wat het vreemde is? De mensen die dat deden zijn vóór die brandstichting en erna niet meer gezien. Ik kan niet zeggen dat het provocateurs van het bewind waren, ik was er niet bij, maar het kán een provocatie zijn geweest. In de jaren negentig zijn bij vreedzame betogingen ook huizen in brand gestoken, waarna de oppositie de schuld kreeg en onwettige repressie werd gerechtvaardigd.''

Het leger maakte vrijdag met een bloedbad een eind aan de opstand. ,,Het mag je vreemd voorkomen dat soldaten massaal op burgers schieten, maar ze hebben een eed afgelegd, ze moeten luisteren naar bevelen van de president. Doen ze dat niet, dan komen ze zelf in de gevangenis terecht. Soldaten hebben het recht niet om te denken.''

Wat nu komt? ,,Massale arrestaties'', zegt Vasila Inojatova. ,,Religieuze leiders zullen worden opgepakt, en activisten voor de mensenrechten, en juristen die hen verdedigen. Een grote schoonmaak. Waarom denk je dat duizenden mensen naar Kirgizië proberen te vluchten?'' Is zij zelf bang? ,,We hebben erger meegemaakt. Ik hèb al twee keer in de gevangenis gezeten. Maar ik ben een moeder, ik ben vooral bang voor mijn kinderen. Oezbekistan heeft een regering die tot alles in staat is. Ze schrikt er niet voor terug je familie aan te pakken.''

Terug gaat ze hoe dan ook. ,,Mijn plaats is in Andizjon. Ik moet daar praten met de mensen, met familieleden van gedode en gevangen mensen, en met vertegenwoordigers van het ministerie van Binnenlandse Zaken, om te vragen: hoe was dit mogelijk?''

En met ambassadeurs wil ze praten, zegt Vasila Inojatova. ,,Ik hèb ze benaderd, de afgelopen jaren, intensief, ik heb ze gevraagd te bemiddelen, iets te doen. Ik heb gezegd: de bom moet een keer ontploffen, en als dat gebeurt rust het ook op uw geweten.'' Het hielp niets. In 2002, zegt ze, hebben de VS en Oezbekistan een bilateraal verdrag gesloten, waarin Oezbekistan politieke hervormingen beloofde. ,,Die zijn er niet gekomen, en dat ziet ook de Amerikaanse ambassadeur. We hebben hem benaderd. Maar hij zegt: we nemen waar, we observeren. Het is tijd dat hij Karimov duidelijk maakt dat het resultaat van zijn beleid uiteindelijk een gewapende oppositie is.''

Neemt ze het de Amerikaanse regering kwalijk dat ze Karimov behandelt als een bondgenoot in de oorlog tegen het terrorisme, en niet als een dictator die zijn volk wreed onderdrukt? Vasila Inojatova zucht. ,,Natuurlijk.'' Ze zegt het langzaam, en nadrukkelijk: ,,Als Amerika pretendeert een democratische leider te zijn en te strijden voor de democratie in de wereld, als het écht die pretentie heeft, dan mag ik het daarop aanspreken. Dat mag ik. In naam van de democratie.''