Europa: aanpassen of opzouten

Als je niet beter zou weten, als lezer van zijn 10-puntenplan, zou je bijna denken dat Geert Wilders campagne voert voor Europa. Kleurig windjack, folders mee, een babbeltje op het terras, en dan weer de blauwe (Europese?) bus in. De paden op, de lanen in. De beelden van Wilders, die gisteren zijn tourNEE tegen Europa aftrapte in Venlo, waren zelfs een beetje aandoenlijk, omdat hij maar bleef proberen tussen de mensen te komen, en zijn best deed opgewekt over te komen. Positief. Maar hij was toch echt tegen de `superstaat' Europa.

De mix van negatieve en positieve signalen is begrijpelijk, want Geert Wilders voert natuurlijk niet campagne tegen iets, maar vóór zichzelf. Met `Nederland moet blijven' (een leus die hij meteen relativeerde: nee, het is natuurlijk niet zo dat Nederland er straks niet meer is... Maar waar slaat het blijven dan op?) wil Wilders ver komen. Handicaps daarbij zijn de bewakers die hem permanent in de gaten houden en de camera's die hem constant bewaken. De paar kiezers die hij een folder in handen wist te drukken, vonden het ook maar niks, dat Europa, maar keken vooral naar Wilders alsof hij een verdwaalde soapster was die net uit het scherm was gestapt. Van enthousiasme, of opwinding, was geen sprake. Het enige oploopje dat ontstond was dat van D66-jongeren, die in hun eigen wagen uit naam van een verenigd Europa het gaspedaal ferm intrapten en, aldus het journaal, ,,de achtervolging inzetten''.

Wilders moet het opnemen tegen minister van Buitenlandse Zaken Bot, die, ook in een vrolijk vrijetijdsjack, op een ander terras bezig was Europa een positieve uitstraling te geven. Het uitje onder het volk ging de bewindsman goed af, het tandenknarsen was in elk geval niet hoorbaar. Intussen kunnen we in De waarde van Europa, een uitgave van Inmerc bv en de Vereniging Democratisch Europa (,,met een voorwoord van Jan Peter Balkenende'') lezen wat er mooi en goed is aan Europa, bij monde van een keur aan Nederlandse ,,denkers en doeners''. Vermoedelijk in de laatste categorie: deejay 100% Isis, luitenant-kolonel Voorham (Leger des Heils), Anton Geesink en Jerney Kaagman. ,,Dankzij de Europese Unie kunnen we nu terugkijken op een ongekend lange periode van vrede, voorspoed en veiligheid'', meldt inleider Balkenende.

Al dat politieke surrealisme Lite kan er wel bij, want de verwarring over het nut en de betekenis van het komende referendum is compleet. ,,Met de zogenaamde Grondwet kun je namelijk alle kanten op. Je kunt `ja' stemmen als je vóór Europa bent, maar ook als je er tegen bent. Je zou ook `nee' kunnen stemmen, wanneer je een hartstochtelijk Europeaan bent. En daarbij hangt het er ook een beetje van af of je in een groot of in een klein land woont.'' Dat schreef Ben Knapen een tijdje terug in Opinie & Debat, en, om een merkwaardige typering te geven van zo'n onoverzichtelijke situatie, zo is het maar net. Een belangrijke reden voor Fransen om vóór te stemmen is, volgens de politieke elite daar, het waarborgen van vitale nationale belangen. Nationalisme dus.

Een goede reden voor Nederlanders om vóór te stemmen lijkt mij het omgekeerde: afkeer van het tobberige nationalisme dat politiek en intellectueel Nederland sinds Fortuyn in zijn greep heeft. Europa is geen panacee voor een geprangde natie, en de nieuwe Grondwet al helemaal niet, maar dit referendum is wel een kans om de zwaarmoedige nationale aandacht te verleggen naar de grote wereld, die niet alleen weer plat is, zoals sommige enthousiaste boodschappers van de globalisering menen, maar die bovendien draait. Een `nee' tegen Europa zal het collectieve onbehagen een glans van triomf geven, en de elite een lelijke tik op de neus, maar daarna vermoedelijk vooral bevorderlijk zijn voor de diepte van de nationale navel. Afgezien van alle serieuze bezwaren die er aan het huidige Europa kleven, is dat geen aangenaam vooruitzicht.

Valt die scepsis over Europa nog te keren? Dat lijkt lastig. De verleiding om je hoofd eens flink uit het raam te steken en richting Den Haag en Brussel te roepen `ik ben pisnijdig en ik pik het niet meer!' (zoals de boze burger doet in de Amerikaanse televisie-satire Network) is enorm. Het kabinet-Balkenende heeft bovendien op dit punt een geloofwaardigheidsprobleem. De voedingsbodem voor de Europese gedachte is door het kabinet, dat in eigen land maar niet overtuigend kan kiezen tussen hoop en vrees, onbedoeld ondermijnd.

Ten eerste. Macht afstaan aan Europa staat haaks op wat het kabinet Nederland op een heel ander beleidsterrein heeft bijgebracht: integratie met behoud van identiteit werkt niet. Dat is een les die we bijna wekelijks ingeprent krijgen door het VVD-smaldeel in de coalitie. Daarbij wordt niet het nut van het vage en veranderlijke begrip `identiteit' zelf in twijfel getrokken, het gaat er eerder om dat `zij' meer van onze identiteit overnemen. Maar die kenschets van inburgering als een zero sum game (wat er hier afgaat, komt er ergens anders bij – en andersom) laat zich ook vertalen naar Europa. De nieuwe Grondwet mag dan allesbehalve een blauwdruk bieden voor politieke integratie (en dus ook geen aanslag zijn op onze `identiteit'), de angst voor überfremdung zit er zo diep in, dat elke stap richting Brussel of Straatsburg wordt gezien als het inleveren van zelfbeschikking, of landverraad door de elite.

Ten tweede. Er schuilt een spanning tussen de morele inzet van het kabinet om nestwarmte en gemeenschapszin in Nederland te herstellen, en de gesignaleerde noodzaak om mee te gaan in een dynamische economische toekomst waarin iedereen zijn eigen zaakjes regelt. George Bush kan die spagaat maken in Amerika, maar in Nederland ligt het anders. Uit het recente `21 Minuten' onderzoek blijkt dat een overweldigende meerderheid van de Nederlanders eerder een `zachtere' samenleving wil dan een hardere; eerder kiest voor het Scandinavische model dan voor het Angelsaksische, zoals het kabinet wil. Met de dubbele boodschap van gemeenschapszin (normen en waarden) en individualisme (de dynamische toekomst) slaagt het kabinet er niet in de bevolking voor het eigen hervormingsprogramma te mobiliseren, laat staan voor Europa. De smeerbrug waar de verzorgingsstaat op moet, lijkt zo immers al snel de schroothoop.

Zolang het kabinet in die spagaat blijft staan, ziet het er niet naar uit dat veel Nederlanders overtuigd zullen worden door de retoriek van `zestig jaar vrede'. Maar het alternatief is de navel. Nog twee weken.