Twijfels over slotoffensief

In de laatste weken voor het referendum zet het kabinet alles op alles om `ja'-stemmers te trekken. Zinloos, zegt politicoloog Philip van Praag.

Een laatste slotoffensief om voorstanders te overtuigen van het nut van een Europese Grondwet zal nauwelijks `nee'-stemmers over de streep trekken. Het kabinet, dat zo'n offensief gisteren voorstelde, is te laat.

Althans, dat denkt Philip van Praag. ,,Het lijkt erop dat men in Den Haag nu denkt dat de slag in de laatste twee weken gehaald moet worden'', zegt de politicoloog en hoofddocent politicologie aan de Universiteit van Amsterdam. Maar, zegt Van Praag, het kabinet is de belangrijkste groep twijfelaars inmiddels kwijt aan de tegenstander.

Volgens de politicoloog gaat zo'n slotoffensief uit van een achterhaalde perceptie dat in verkiezingscampagnes veel twijfelaars aan de vooravond van de stembusgang hun keuze maken. De verkiezingen van 2002 en 2003 wijzen anders uit. Grote veranderingen of trendbreuken in de opinievorming treden weken eerder op. Een slotoffensief of een laatste lijsttrekkersdebat vlak voor de verkiezingen brengt daar nauwelijks meer wijzigingen in.

Van Praag baseert zich op stemmersonderzoek voorafgaand aan de laatste twee landelijke verkiezingen en onderzoek naar eerder stemgedrag tijdens lokale referenda in Amsterdam en Groningen. ,,De laatste verkiezingen laten juist zien dat de kiezer zijn keuze al veel eerder heeft gemaakt. Bos haalde in 2003 drie weken voor de verkiezingen al grote groepen kiezers terug naar de PvdA, niet later. Fortuyn deed dat in 2002 in maart en april. De VVD dacht het tij toen nog te kunnen keren in de laatste twee weken, maar toen was het te laat.''

In tegenstelling tot Van Praag gelooft het Tweede Kamerlid Niesco Dubbelboer (PvdA), ook ervaringsdeskundige als het om referenda in Nederland gaat, nog wel in een slotoffensief. Dubbelboer was betrokken bij Amsterdamse referenda, maar ook lid van het landelijke referendumplatform en van het Initiative & Referendum Institute Europe (IRI).

Hij ziet in ieder geval overeenkomsten in de strategie van de tegenstanders van toen en nu bij het Europese referendum. ,,Het campagneteam van de tegenstanders in Amsterdam maakte indertijd gebruik van een gouden tip: straf elke fout die de voorstanders maken af, buit die uit en blaas het op. Je ziet nu dat de SP ook van die tactiek gebruik maakt.''

Volgens Van Praag heeft het kabinet een eventuele nederlaag vooral aan zichzelf te danken. Meer dan bij traditionele verkiezingen missen stemmers bij het referendum een ankerpunt: linkse of rechtse politiek, legt Van Praag uit. ,,Als de voorstanders dan aarzelend campagne voeren, worden veel twijfelaars langzaam het tegenkamp ingeschoven. Dat is inmiddels gebeurd.''

Volgens Van Praag heeft het `ja'-kamp de afgelopen weken ook kansen laten lopen om de twijfelaars voor zich te winnen. De manier waarop campagne is gevoerd, lijkt op die van het Amsterdamse gemeentebestuur tijdens het referendum over de stadsprovincie in 1995. ,,Politieke partijen hadden de kracht niet om een overtuigende campagne te voeren en keken verlamd naar het college van burgemeester en wethouders. Omdat die ook geen strategie hadden, deed niemand wat en wonnen de tegenstanders steeds meer terrein.''

Van Praag constateert nu eenzelfde situatie. ,,Het kabinet denkt: `laat het parlement het voorstel maar verdedigen'. Maar die partijen kunnen het niet. Zo zéggen de oppositiepartijen weliswaar campagne te voeren, maar ze zijn niet echt bereid om de kastanjes uit het vuur te halen voor Balkenende.

,,De ministers Donner en Brinkhorst roeren zich publiekelijk, maar zonder centrale boodschap. Ze komen met horrorscenario's over economische rampspoed of oorlogsrisico's. Maar als je stemmen wil winnen, moet je een appèl doen op positieve emoties. Anders blijft bij de kiezer het gevoel achter: er deugt iets niet aan de grondwet die ze verdedigen.''

Wel of geen slotoffensief, beide deskundigen zijn het over één ding eens: het kabinet moet geen gelikte campagne meer voeren met folders en dure spotjes in de hoop twijfelaars over de streep te trekken. ,,Dan creëer je een sfeer waarbij de kiezer denkt dat `Europa' hem door de strot geduwd wordt met zijn eigen geld'', aldus Dubbelboer. Ook volgens Van Praag is zo'n strategie funest. ,,Je moet zorgen voor een tevoren afgesproken centrale boodschap die je voor het voetlicht brengt via vrije publiciteit: talkshows, kranteninterviews, dat soort platforms. Niet via reclamedrukwerk.'' Of het nog helpt? ,,Daar heeft het kabinet niet zoveel zeggenschap meer over. De campagnevoerders van de voorstanders hebben het zichzelf veel moeilijker gemaakt dan nodig was.''