`Ik begin met één kort, enkel nootje'

In opdracht van het Radio Kamerorkest, schreef autodidact Wim Laman een nieuwe compositie voor cello en orkest. Vandaag is de première.

Toen Wim Laman in 1991 zijn compositie Syntagma voor viool en orkest voltooide, werd de nachtmerrie van elke componist werkelijkheid: de soliste, Isabelle van Keulen, vond het werk `onspeelbaar'. De première werd afgelast, en Syntagma belandde onuitgevoerd op de plank. Pas negen jaar later, met violist Michael Erxleben bij het Noordhollands Philharmonisch Orkest bleek het onspeelbare werk toch speelbaar.

Vandaag gaat in Utrecht Syntopoi in première, een compositie voor cello en orkest die Laman (1946) zelf beschouwt als tegenhanger van Syntagma. Dirigent is Jaap van Zweden, die als violist zelf al menig `onspeelbaar' werk bedwong. De complexiteit die Syntagma omstreden maakte, is in Syntopoi grotendeels afwezig. Maar dat is slechts een oppervlakkig verschil, zegt Laman. ,,Syntagma begint met een soort oerknal en een gigantische kakofonie van orkeststemmen. Daarin zit in gecomprimeerde vorm al het materiaal van het stuk verwerkt. Die kakofonie wordt langzaam teruggebracht naar één enkele toon in het hoogste register van de viool. In Syntopoi heb ik – bewust of onbewust – een totaal tegengestelde werkwijze gekozen. Daar begin ik juist vanuit het simpelste muzikale fenomeen dat er is: één kort, enkel nootje.''

Laman gebruikt het orkest in Syntopoi als een grote klankkast voor de cello. ,,Ik kwam op het idee om de cellopartij op sommige momenten uit te vergroten in het ensemble. Niet op een voorspelbare manier, waarbij het ensemble een beetje achter de cello aanhobbelt, maar met een eigen rol. De cello borduurt voort op de begintoon, en werkt geleidelijk het toonmateriaal uit. Het ensemble pikt bepaalde dingen op: het gaat er harmonische consequenties aan verbinden, het ritme volgen, of er juist op reageren. Maar er zijn ook groepen in het ensemble die hardnekkig aan die begintoon vasthouden. Zo ontstaat er een spanning tussen de lijn van de cello en dat ene toontje dat steeds terugkeert.''

Laman maakt in al zijn composities gebruik van toonladders en relatief belangrijke `kerntonen'. In veel 20ste-eeuwse muziek was elke hiërarchie juist afgeschaft, en waren de tonen, in de woorden van Arnold Schönberg, nog slechts `op elkaar betrokken'. Voor Laman werkte dit idee niet langer: ,,Ik raakte uitgekeken op de onverschilligheid van veel moderne muziek. Intervallen en harmonieën zijn daarin zo gedissocieerd dat je er geen touw meer aan vast kunt knopen. Het heeft prachtige dingen opgeleverd, maar mij zei het niets meer. Ik vind het gevoel voor coherentie in muziek heel belangrijk. Niet dat ik hartstochtelijk terugverlang naar de drieklank, maar het gaat me ook te ver om die bij voorbaat uit te sluiten. Ik zie een parallel met het gebruik van perspectief in de beeldende kunst: kerntonen kunnen een gevoel van diepte suggereren binnen een harmonisch spectrum.''

Laman schreef Syntopoi in opdracht van het Radio Kamerorkest. Dat cellist Michael Müller de solopartij voor zijn rekening zou nemen, stond al vast voor hij begon met componeren. ,,Ik werk altijd veel makkelijker als ik weet voor wie ik schrijf. Als radiomaker ken ik de kwaliteiten van het orkest goed, en eigenlijk stel ik die met mijn compositie een beetje op de proef. Af en toe moeten de musici flink tegen elkaar opboksen. Ook de cello wordt soms helemaal door het ensemble verzwolgen – dan heeft het niets meer van een soloconcert.''

Het middendeel van de compositie beschouwt Laman als een eerbetoon aan componist en organisator Jan van Vlijmen, die vorig jaar op 69-jarige leeftijd overleed. ,,Tijdens het componeren wist ik dat Van Vlijmen ernstig ziek was. Ik heb grote waardering voor hem als organisator en componist. Hij is een groot voorbeeld voor me geweest. Hij had iets quasi-afstandelijks, maar tegelijkertijd een enorme betrokkenheid en interesse. Hij was één van de drijvende krachten achter het eerste deel van mijn opera Oresteia. Toen hij overleed had ik Syntopoi al af, maar ik beschouw het middendeel, een donkergekleurd soort `Nachtmusik', als een epitaaf voor Jan van Vlijmen.''

Van Vlijmen was in feite de leraar die Laman nooit had. Als componist is hij volledig autodidact. Laman: ,,Ik ben pas laat begonnen met muziek. Thuis werd niet actief gemusiceerd of gezongen. Mijn interesse was gewekt toen ik, op mijn dertiende of veertiende, voor het eerst Beethoven hoorde. Ik vroeg me af: `Zou ik ook melodietjes kunnen verzinnen?' In het begin heb ik het mijzelf geleerd met boekjes. Pas op mijn 21ste kreeg ik mijn eerste officiële muziekles.'' Laman begon aan een studie filosofie, maar verruilde deze al snel voor de muziekwetenschap.

Voor veel mensen zal Lamans stem bekender klinken dan zijn muziek. Hij werkt voor VPRO Radio 4 en presenteert regelmatig het Avondconcert. ,,Ik leid twee levens. Componeren doe ik met hart en ziel. In mijn werk voor de radio ben ik wat gedistantieerder bezig met de muziekgeschiedenis. Daar heb ik als taak de luisteraars allerlei aspecten van de hedendaagse muziek voor te schotelen. Bij het componeren maak ik de keuzes toch vooral voor mijzelf.''

Syntopoi: 14/5 Vredenburg, Utrecht. Inl. 030-2314544 en www.vredenburg.nl. Radio 4: 20/5 20 uur Tros.