Een Indisch fotoalbum

Hoe zit dat bij u thuis met fotoalbums? Ik ken twee soorten families. Bij de een liggen ze klaar op de salontafel of staan ze prominent in een open kast. Wie wil mag erin bladeren. De gastvrouw is zelfs een beetje beledigd als je niet meteen kijkt: `Heb je onze laatste vakantiefoto's dan nog niet bekeken?' `Zag je niet dat Jan Willem op de schoolfoto helemaal tegen de juf aankroop?' Bij andere families zijn de albums opgeborgen in kasten. Ze komen alleen te voorschijn voor vrienden en het is een voorrecht als je erin mag kijken. Het is laat geworden, er is goede wijn gedronken, er wordt over een oudtante van vaderskant gesproken, en dan zegt de gastheer: `Zal ik de foto's uit die tijd eens laten zien?' Hij haalt de beelden tevoorschijn, die als kostbare relicten uit vervlogen tijden slechts getoond worden aan wie er werkelijk gevoel voor heeft en aan wie er recht op verworven heeft deelgenoot te worden van de intimiteit van een familie.

Ikzelf hoor bij de categorie van de opgeborgen fotoboeken. Op de enige peuterfoto die ik van mezelf heb draag ik een lichtblauw wollen jurkje en ik kijk met zwarte ogen tegelijk boos en vastbesloten de wereld in. Die foto laat ik zelden aan iemand zien, evenmin als de foto die er van mij gemaakt is toen ik een jaar of tien was en als nonnetje gekleed in de sacramentsprocessie meeliep. Niet uit schaamte, maar omdat ik ze te intiem vind. Ook de foto's uit mijn latere leven houd ik voor me. Die van mijn man in zijn karakteristieke vioolspeelhouding, de benen enigszins wijd, de voeten met de hielen in de grond gedrukt, klaar om het tempo van de medemuzikanten met harde stampen te corrigeren. Of die van mijn dochtertje, happend naar adem kort na haar geboorte, ze zijn me te dierbaar om ze bloot te stellen aan onverschillige blikken of ongeconcentreerde ogenblikken. Wie ze ziet moet er tijd voor willen hebben.Het gevoel dat het een voorrecht is om mee te mogen kijken naar iemands verleden, bekroop mij ook toen ik bij een vriend naar een Indisch fotoalbum uit 1862 mocht kijken. Een lichte gêne maakte zich van mij meester. Mag ik wel kijken naar deze foto's die zo scherp zijn en zo veel zeggen over het leven van deze mensen, een kleine 150 jaar geleden? Het is waarschijnlijk het oudste fotoalbum dat uit Nederlands-Indië bewaard is gebleven - maar oud oogt het niet, want de foto's zijn haarscherp en het laat mensen zien die onze verwanten zouden kunnen zijn.

Het unieke album is onlangs gereproduceerd onder de titel `Het album voor Mientje' door uitgeverij THOTH in Bussum. Norbert van den Berg en Steven Wachlin schreven er toelichtingen bij. En nu kan iedereen erin bladeren. De foto's waren een geschenk voor Mientje van der Hucht toen ze in 1862 in Batavia trouwde met James MacLachlan. Mientje was in 1843 als tweejarig kind naar Indië gekomen, samen met een grote groep Nederlanders. Ze waren allemaal familie van elkaar, broers, zusters, aangetrouwde familie en kinderen. Hun aller vader, schoonvader of opa was Albertus van der Hucht, een Zeeuwse militair die acht kinderen kreeg. Zijn jongste zoon Willem zou de pater familias in Java worden van de clan familieleden die in 1843 en 1845 uit Nederland vertrok. Een van zijn broers, Jan van der Hucht, moet de uittocht het meest gestimuleerd hebben. Hij had de brochure geschreven Betoog tot aanprijzing eener kolonisatie van Nederlanders naar Java, waarin hij de kapitaalkrachtige Nederlanders opwekte naar Java te gaan, waar het klimaat gezond zou zijn, het land vruchtbaar, de bevolking rustig, de producten waardevast.

De familie Van der Hucht is geen onbekende in de Nederlandse literatuur. Hella Haasse heeft in Heren van de thee de geschiedenis van Rudolf Kerkhoven en zijn ongelukkige eenzame vrouw op de theeondernemingen in de binnenlanden van Java beschreven. Rudolf Kerkhoven was een achterkleinzoon van Albertus van der Hucht, en maakte dus deel uit van de Van der Hucht-clan op het eiland, al waren zijn ouders niet van de generatie die zich er gevestigd had.

Maar er is meer connectie met de literatuur. Tine van Wijnbergen, Multatuli's eerste vrouw, stamde ook uit de Van der Hucht-familie. Douwes Dekker kwam regelmatig op bezoek bij Willem van der Hucht. Er staat een tot nu toe onbekende foto in het album van de regent van Tjiandjoer. Diens bezoek aan de regent van Lebak zou verstrekkende gevolgen hebben voor Douwes Dekker.

Wat lokte deze mensen zo ver van huis? Het waren geen armoedzaaiers die ver van hun vaderland een betere toekomst weggelegd zagen. Ook waren het geen avonturiers die de dagelijkse sleur zat waren en los van allerlei banden de wildernis introkken. Nee, het gaat om geslaagde families, die in Nederland een goede toekomst voor zich hadden, en die er toch voor kozen het ongewisse tegemoet te gaan. Het zullen de mannen zijn geweest die de doorslag gaven. Ze konden in Indië rijker worden dan ze waren, machtiger, en tegelijk zou het leven er exotischer zijn. Maar de vrouwen werden, zoals zo vaak, de kinderen van de rekening. Ze moeten geweten hebben wat ze achterlieten en wat hun te wachten stond. Hun ouders bleven meestal in Nederland, en ze zouden die waarschijnlijk nooit meer zien. Ze zouden de kinderen die nog geboren moesten worden nooit aan hen kunnen voorstellen. Hun brieven zouden drie, vier maanden onderweg zijn. Berichten over zieke verwanten kwamen pas aan als die al overleden waren. De reis was zwaar en lang niet iedereen overleefde de zeetocht. Onbekende ziekten bedreigden vooral de kinderen en de vrouwen als ze eenmaal in Java waren. Medische hulp zou niet altijd in de buurt zijn. Bovendien was de mogelijkheid om de kinderen naar school te sturen beperkt. Als men een zoon een toekomst wilde geven, moest hij op jonge leeftijd naar Nederland gestuurd worden en daar bij verwanten ondergebracht worden. Kinderen vervreemdden van hun ouders, ouders zagen hun kinderen niet opgroeien.

Dat alles moet de vrouwen die meegingen bedrukt hebben. En inderdaad gebeurde er waarvoor men vreesde. Willem van der Hucht werd het zwaarst getroffen. Niet alleen stierven er twee van zijn drie kinderen, ook zijn vrouw overleed. Alleen zijn middelste dochter, Mientje, bleef over.

Mientje trouwde op 21jarige leeftijd en van haar neven kreeg ze een album met foto's van haar familie, bekenden, huizen en plantages. Mientje zelf is ook geportretteerd, op haar huwelijksdag. Een uiterst weemoedig bruidje staart in de leegte, alsof ze al het vrouwenleed van Indië met zich meedraagt. Er bestaat ook een portretje van haar op tienjarige leeftijd. Toen keek ze frank en vrij de wereld in. De foto op haar huwelijksdag doet vermoeden dat er een drama achter haar huwelijk zit.

Natuurlijk, Mientje had geen gemakkelijke jeugd gehad. Ze had haar moeder en haar zusters vroeg verloren. In 1848, ze was toen zeven, hertrouwde haar vader en Mientje kreeg een stiefmoeder. Die had klaarblijkelijk geen zin in het kind, want ze werd meteen naar Nederland gestuurd, en ondergebracht bij een haar onbekende oom en tante. Pas in 1857 kwam haar vader naar Nederland en zag zijn dochter terug, inmiddels zestien jaar oud. Meteen begon hij te zoeken naar een geschikte kerel voor haar. Maar hij slaagde er niet in, en dus zag hij zich genoodzaakt haar mee naar Indië terug te nemen. Er waren nogal wat jonge vrijgezellen in de Van der Huchtfamilie, en trouwen tussen neef en nicht was alleen maar prettig als het familiekapitaal daardoor bij elkaar zou kunnen blijven.

Alles lijkt erop dat het de bedoeling was dat Mientje gekoppeld zou worden aan een jonge knappe neef van haar, Adriaan Holle. Maar het loopt anders. Holle verdwijnt en Mientje trouwt met een Engelsman die 16 jaar ouder is dan zij. Voor zijn huwelijk had deze zijn minnares nog even snel aangegeven als zijn stiefdochter en in een huwelijk geduwd. Wat is hier gebeurd? Ik staar naar de foto's en zie een intens bedroefd meisje en een grijnzende bruidegom. Hoe kan dit? Het meisje is rijk, jong, mooi, waarom deze partij? Normaal gesproken werden in goede families alleen onteerde meisjes gekoppeld aan oudere weduwnaars of mannen van niet geheel onbesproken gedrag. Zou er zich iets vreselijks met Mientje afgespeeld hebben? Is ze zwanger geraakt van een onbekende? Heeft ze een kind gebaard dat vervolgens verdonkeremaand is en heeft Adriaan daarom van haar afgezien? Had ze iets gehad met een Indische bediende, zoals in de romans van Couperus voorkomt? Slaat mijn fantasie hier op hol? Maar de foto's lijken zo onthullend dat ik er wel een geheim achter moet vermoeden. Mientjes album moet maar weer in de kast. Ik besef waar mijn gêne bij het zien van familiefoto's vandaan komt. We kijken de personen recht in de ogen, en zij kunnen de ogen niet neerslaan.