De verlegen intrigant Roman Abramovitsj

Met een vermogen van ruim 11 miljard euro is Roman Abramovitsj de rijkste man in Rusland. Minstens even belangrijk is dat hij het vertrouwen geniet van het Kremlin. Het gerucht wil dat hij zijn ex-zakenpartner Chodorkovski ten val heeft gebracht. Maandag valt het vonnis tegen de voormalige baas van oliegigant Yukos.

Het was een hoogtepunt in de zwanenzang van oligarch Michail Chodorkovski. ,,Ik was geen goede oligarch'', vertelde hij de rechter vorige maand vanuit zijn traliekooi. ,,In tegenstelling tot zekere verlegen zakenlui en zakenlui-bureaucraten die verantwoordelijk zijn voor de Yukos-zaak, bezit ik geen jachten, paleizen, raceauto's of voetbalclubs. Vraag de geheime diensten maar.''

Chodorkovski (40) is diep gevallen. Twee jaar geleden was hij Ruslands rijkste man. Zakenblad Forbes schatte hem toen op 7 miljard euro, vorig jaar was hij zelfs nog goed voor ruim 13 miljard. Chodorkovski controleerde immers Yukos, Ruslands productiefste en snelst groeiende oliebedrijf.

In 2003 stond hij op zijn top. Hij ontwikkelde plannen voor eigen oliepijpleidingen naar China en Moermansk om het monopolie van staatsbedrijf Transneft te breken. Hij las president Poetin in het Kremlin openlijk de les over diens corrupte ambtenarenapparaat. Hij financierde de liberale oppositie en, indirect, de communisten. Hij was verwikkeld in een complexe fusie met het oliebedrijf Sibneft van de `verlegen zakenman' Roman Abramovitsj en onderhandelde tegelijkertijd met de Amerikaanse multinationals ExxonMobil en ChevronTexaco over de verkoop van een blokkerend aandeel in de nieuwe Russische oliegigant die uit die fusie zou voortkomen, YukosSibneft. Dat concern was ruim 31 miljard euro waard en hoefde qua olie- en gasreserves alleen Exxon/Mobil voor zich te dulden.

Twee jaar later is de fusie van de baan en is zijn Yukos voor tweederde genationaliseerd door Rosneft, een staatsbedrijf dat wordt beheerd door vrienden van president Poetin uit de vroegere KGB. Chodorkovski is volgens Forbes nog altijd goed voor 1,5 miljard euro, hoewel de laatste restanten van zijn gehavende Yukos nu ook richting veilblok afdrijven. In plaats van zich te bekommeren om megadeals, verdedigde hij zich de afgelopen maanden in een benauwd zaaltje van de Mestsjanski districtsrechtbank tegen beschuldigingen van georganiseerde fraude en belastingontduiking. De eis van het openbaar ministerie: tien jaar celstraf. Het vonnis valt komende maandag.

Chodorkovski bewoont nu een cel van vijf bij drie meter met twee stapelbedden in isolatieblok nummer 4 van gevangenis `Matrozenrust'. Hij deelt zijn cel met twee witteboord-criminelen, mag wekelijks drie kilo worst en drie kilo kaas ontvangen, heeft een koelkast en een televisie, alsmede een toilet met een gordijntje ervoor. Niet slecht voor Russische begrippen, maar Chodorkovski was wat anders gewend.

Leonid Nevzlin, een Yukos-aandeelhouder die naar Israël is gevlucht, noemde onlangs in een interview met zakenblad Vedomosti de `verlegen zakenman' Roman Abramovitsj het kwade genius achter de val van Yukos. Abramovitsj overtuigde zijn zakenpartner ervan dat Poetin geen bezwaar had tegen de fusie en evenmin tegen de verkoop van een deel van YukosSibneft aan de Amerikanen. Intussen zou hij Poetin hebben ingefluisterd dat Chodorkovski het Kremlin bedroog, de Russische oliesector aan de Amerikanen uitleverde en zelf president wilde worden. Daarna begon het gealarmeerde Kremlin aan de sloop van Yukos.

Toen Chodorkovski veilig achter de tralies zat, eiste Abramovitsj opeens dat zijn oude zakenpartner Eugene Sjvindler directeur van YukosSibneft werd. Toen dat niet doorging, scheiden de wegen van de oligarchen zich: de een ging naar `Matrozenrust', de ander naar de skybox van Stamford Bridge, het stadion van de Britse voetbalclub Chelsea. Chodorkovski, in de rechtszaal: ,,De lieden die mijn vervolging regelden, hebben de president, de politieke top en de samenleving misleid.''

Als het relaas van de gewezen Yukos-miljardairs klopt, is meteen gezegd waarom Chodorkovski een slechte en Abramovitsj een goede oligarch is. Want waarom moest Chodorkovski van zijn zakenpartner vernemen wat Poetin over de fusie dacht? Hij had het zelf moeten horen. Anders dan de drie oligarchen die door Poetin ten val zijn gebracht – Goesinski, Berezovski en Chodorkovski – koestert Abramovitsj niet de illusie dat hij onafhankelijk van de macht kan opereren. Het Kremlin heeft de oligarchen in de jaren negentig tot miljardair benoemd, zei Poetin vorig jaar. Dus kan het Kremlin ze ook weer afzetten.

Twee van hen, Goesinski en Berezovski, probeerden Poetin via hun tv-kanalen onder druk te zetten. Zij leven sinds 2001 in ballingschap, hun zenders ORT en NTV staan indirect onder staatscontrole. Chodorkovski was minder actief in de mediamarkt: pas na zijn arrestatie kocht hij de noodlijdende krant Moscow Novosti om zijn belangen uit te dragen. Maar hij werd te groot, gedroeg zich te onafhankelijk en predikte irritant vaak over zuivere handelspraktijken, democratie, mensenrechten en de rechtsstaat. Abramovitsj heeft minder last van pattriotisme. ,,Ik ben in eerste plaats jood en dan pas Rus'', zei hij twee jaar geleden. Rusland is geen vrij land, vindt Abramovitsj, zijn vijf kinderen ziet hij liever als Britten opgroeien.

Toch geldt de `verlegen zakenman' als de handigste intrigant van het Kremlin. Hij is een van de weinige oligarchen uit de Jeltsin-tijd die een goede relatie met Poetin wist te cultiveren. Hij lijkt nauwelijks in het defensief gedrongen door de nieuwe lichting zakenlui-bureacraten van Poetin: achttien van de honderd rijkste Russen op de lijst van Forbes zijn namelijk in dienst van de staat. Abramovitsj overigens ook. Hij is nog altijd gouverneur van Tsjoekotka, een enorme, ijskoude deelrepubliek aan de Beringstraat met 72.000 inwoners, vooral vissers en rendierdrijvers.

,,Ik ben nieuwsgierig hoe dat is, een republiek besturen'', verklaarde Abramovitsj vijf jaar geleden. Hij stak jaarlijks zo'n vijftig miljoen dollar in Tsjoekotka, bouwde er huizen en hotels, regelde vakanties voor de jeugd naar de Zwarte Zee en huizen voor inwoners die wilden terugkeren naar het `vasteland': Europees Rusland. ,,Meestal verhuurden ze die huizen en bleven gewoon in Tsjoekotka wonen'', zei hij onlangs.

Niet dat zijn gouverneurschap in Tsjoekotka louter filantropie was. De Russische Rekenkamer rapporteerde vorig jaar dat 22 aan zijn olieconcern Sibneft verbonden handelsfirma's in Tsjoekotka geregistreerd stonden. Daar kregen ze op jaarbasis 393 miljoen dollar aan winst- en inkomstenbelasting kwijtgescholden in ruil voor veelal fictieve investeringen in de regio. Hij gebruikte de deelrepubliek als onshore-belastingparadijs. Precies wat de Russische belastingdienst zijn rivaal Chodorkovski verweet, zij het dat Sibneft nóg minder belasting betaalde dan Yukos. Waar de achterstallige belastingclaims zich bij Yukos opstapelden tot een eindbedrag van 27,5 miljard dollar, kreeg Sibneft slechts een aanslag voor 1 miljard, die Abramovitsj naar verluidt afkocht voor driehonderd miljoen dollar. Maar de Russische fiscus heeft de mazen in het belastingnet gedicht en nu neemt zijn interesse voor Tsjoekotka en haar straatarme bewoners zienderogend af. Abramovitsj keert na dit jaar niet terug als gouverneur.

Roman Arkadjevitsj Abramovitsj (39) lijkt onaantastbaar. Vorige maand kroonde Forbes hem tot Ruslands nieuwe rijkste man met een geschat vermogen van ruim 11,2 miljard euro, Time Magazine nam de oligarch dit jaar op in de lijst honderd invloedrijkste mensen ter wereld (in de categorie `Bouwers en Titanen'). Zijn nieuwe speeltje, voetbalclub Chelsea, versloeg deze week Manchester United – dat eergisteren plotseling in handen kwam van de Amerikaanse miljardair Macolm Glazer – met 3-1 en wordt met een ruime marge Engels kampioen. Hij investeerde in topspelers, begon de bouw van een modern trainingscomplex en liet het verlies van de club dit jaar fluitend oplopen tot ruim 100 miljoen euro.

Op Chelsea is hij nog lang niet uitgekeken, beloofde hij deze week in een van zijn zeldzame interviews. ,,Ik ben hier voor de lange termijn'', verzekerde Abramovitsj de fans. Binnen tien jaar moet Chelsea de grootste club ter wereld worden. Zijn skybox is een ware who's who van de Britse jetset en de Russische elite. Abramovitsj zelf brengt veel tijd door op het trainingscomplex, waar hij stilletjes de spelers observeert met zijn half dromerige, half geamuseerde glimlach. ,,Hij zit daar als een klein verdwaald jongetje'', zegt een speler.

Abramovitsj leeft tegelijk discreet en oogverblindend. Hij bezit twee helikopters, een zakenjet en een Boeing 767 voorzien van een badkamer en plasmaschermen, betimmerd met notenhout en mahogany en beveiligd met anti-raketsystemen. Daarmee vliegt hij heen en weer tussen zijn landhuizen en zijn superjachten: Le grand Bleu (112,8 meter), Pelorus (115 meter) en zijn vierdekker Ecstasea (86 meter). Naast zijn pied à terre in Londen van 7 miljoen euro heeft hij een villa in St. Tropez, een datsjacomplex bij Moskou, een landgoed in West Sussex met zwembaden, een racebaan, een kartbaan en een bowlingbaan. Zijn laatste aanwinst: het geruïneerde Franse Chateau de la Croe, waar de Duke of Windsor zich in 1936 terugtrok nadat hij afstand had gedaan van de Britse troon.

Opvallend genoeg wekt deze overdaad weinig rancune bij de Russen. Dat zijn zakenpartner Chodorkovski achter de tralies verdween, vervult veel Russen met een grimmig gevoel van rechtvaardigheid, maar intussen vergapen de boulevardbladen zich aan Abramovitsj' weelderige levensstijl en applaudisseren ze voor zijn Chelsea. ,,Roman zet Rusland op de kaart, hij is een perfecte ambassadeur'', zegt Oleg Jarovisnki van de Russische Chelsea fanclub. ,,Met het kampioenschap van Chelsea bewijst hij de hele wereld dat wij zakelijke genieën voortbrengen.'' Om geen scheve ogen te krijgen, pompt Abramovitsj ook 10 miljoen dollar in de Russische ijshockeyclub Avantgard Omsk en 54 miljoen dollar in sportclub CSKA Moskou.

Zijn verlegenheid is zijn geheime wapen. De oligarch is zwijgzaam en onopvallend, maakt moeizaam oogcontact, spreekt zacht maar gehaast. ,,Geld houdt van stilte'', is een adagium van Roman Abramovitsj. Toen hij zes jaar geleden voor het eerst in het nieuws kwam als mede-eigenaar van Sibneft, schreef het tijdschrift Versija een prijsvraag uit om een foto te bemachtigen. Interviews geeft hij zeer zelden, in de regel doet zijn trouwe Amerikaanse pr-agent John Mann het woord voor hem. Volgens medewerkers is hij onaangenaam verrast door de hardnekkige media-aandacht sinds hij Chelsea kocht.

Hij cultiveert het mysterie, en zijn kleine, gesloten groep van medewerkers lekt zelden. Zelfs de meest basale details van zijn biografie zijn in nevelen gehuld. Hoe werd Roman, een zoon van straatarme Oekraïens-joodse ouders uit de stad Saratov, bijvoorbeeld een weeskind? Volgens de ene versie stierf zijn moeder bij zijn geboorte, volgens een tweede tijdens een illegale abortus, volgens een derde verongelukte ze samen met zijn vader in een tractor. Wat betreft zijn vader, een bouwvakker, is het meest gangbare verhaal dat hij overleed toen een hijskraan zijn benen verpletterde. Roman was toen twee jaar.

Roman groeide op boven de poolcirkel, in het stadje Oechta, waar zijn oom Leib in de olie-industrie werkte. Hij trok op zijn veertiende bij zijn grootmoeder in Moskou in, ging daar studeren op het Goebin Instituut voor Olie en Gas. Daar hield hij het niet lang uit – hij was een zeer matige student – maar hij leerde er wel Eugene Sjvindler kennen, een van de kleine groep oude vrienden waarmee hij zich omringt. Tijdens Gorbatsjovs perestroika richtte hij het bedrijfje Oejoet op (`Genoegen'), eind jaren tachtig reed hij in zijn Lada badeendjes en plastic speelgoed langs de markten, dat hij in zijn eenkamerflatje inpakte samen met zijn jeugdliefde Olga en zijn stiefdochter Anastasia. Veel heil zag hij er niet in: volgens Olga speelde hij indertijd met plannen om naar Canada te emigreren. Abramovitsj leerde Aeroflot-stewardess Irina kennen, beeldschoon maar even verlegen als hij zelf. Zij nam speelgoed mee uit het westen, dat Roman liet kopiëren. In 1991 trouwde hij met Irina, met wie hij vijf kinderen heeft.

Echt verdienen deed Abramovitsj pas toen hij, waarschijnlijk in samenwerking met de relaties van zijn oom, in de olie-export ging. Hij richtte in Zwitserland een handelsfirma op, Runicom, maar kwam in 1992 even in moeilijkheden toen hij een trein met 55 wagons diesel kwijt maakte. Volgens sommige Russische media zat hij zelfs een paar dagen in de gevangenis, maar het onderzoek werd naar zijn oude woonplaats Oechta overgeveld en verdween daar in het niets.

De echte doorbraak van Abramovitsj kwam in 1995, toen hij de oligarch Boris Berezovski leerde kennen. Die maakte hem partner en benoemde hem tot directeur van zijn oliebedrijf Sibneft, dat Berezovski voor iets meer dan 100 miljoen dollar van het Kremlin in de schoot geworpen kreeg. Die benoeming ,,was de grootste fout van mijn leven'', zegt Berezovski nu. ,,Roman is een geweldig psycholoog'', zegt een anonieme medewerker van Berezovski. ,,Hij wekt vertrouwen doordat hij zo bescheiden en teruggetrokken is. Hij kan geweldig anticiperen op de behoeften van anderen. Als je 's nachts met een droge keel wakker wordt, staat hij al met een glas water naast je bed.'' Toen Berezovski in 2001 in onmin raakte met Poetin, nam Abramovitsj zijn zakenimperium grotendeels over. Abramovitsj loog dat Poetin tegen hem dreigde Sibneft te `verwoesten' als Berezovski niet onmiddellijk zijn aandeel verkocht, zegt de verbannen oligarch.

Berezovski introduceerde Abramovitsj waarschijnlijk ook in het Kremlin, dat toen door Jeltsins dochter Tatjana Datsjenko en haar minnaar, stafchef Joemasjev, werd bestierd (`de Familie'). Jeltsins trouwe lijfwacht Korzjakov zag Abramovitsj in 1995 met koffertjes door de gangen van het Kremlin snellen: smeergeld dat Jeltsin maar al te graag accepteerde als `royalties voor zijn autobiografie'. ,,Abramovitsj was de beurs van de Familie'', aldus Korzjakov.

Net als de rest van de Familie raakte Abramovitsj na de roebelcrisis van 1998 in zwaar weer, toen de ambitieuze procureur-generaal Joeri Skoeratov de bezem door het Kremlin wilde halen. Abramovitsj werd beticht van belastingfraude en het zoekmaken van een lening van 4,8 miljard dollar van het IMF. Maar de procureur-generaal werd ontslagen toen een videotape opdook waarop hij te zien was met twee prostituees. Vladimir Poetin, toen nog chef van de veiligheidsdienst FSB, bevestigde op televisie de authenticiteit van de tape. Enkele maanden later zag de journalist Venediktov hoe Abramovitsj Poetin ontving tijdens zijn `sollicitatiegesprek' voor de opvolging van Jeltsin. Het onderzoek tegen Abramovitsj verdween in het niets.

In tegenstelling tot Chodorkovski, die er altijd van droomde een industrieel imperium te leiden, is Abramovitsj een handelaar gebleven. Management laat hij over aan specialisten: toen een Britse journalist naar zijn oliesteden Omsk en Nojabrsk reisde om te vragen hoe hij als manager functioneerde, bleek Abramovitsj daar nog nooit te zijn geweest. Hij koopt en verkoopt. Zo smeedde hij met de jonge oligarch Oleg Deripaska, getrouwd met een kleindochter van Jeltsin, in 2000 de aluminiumgigant RusAl, maar hij deed zijn aandeel vorig jaar met grote winst van de hand. Hij kocht 26 procent van Aeroflot en verkocht dat snel door, evenals zijn belang in autogigant GAZ. Daarna expandeerde hij in de agrarische en farmaceutische industrie.

Sibneft probeert hij al enige tijd te gelde te maken. Hij zoekt een nieuwe koper of fusiepartner. Het laatste gerucht: Sibneft laat zich nationaliseren door staatsbedrijf Rosneft, dat eerder Yukos opsoupeerde. Zo komt er alsnog een YukosSibneft, maar nu als staatsbedrijf. Na vijftien jaar koortsachtig werken in het harde Russische bandietenkapitalisme is Abramovitsj toe aan rust, zegt zijn pr-bureau. Het Kremlin lijkt dat zijn `goede oligarch' wel te gunnen.