Darwinistisch succes in Egypte

Een nieuwe vertaling van Darwins `The Origin of Species' loopt in Cairo als een trein. De religieuze Al-Azhar Universiteit stemt stilzwijgend toe.

DE ARABISCHE wereld blijft met wetenschappelijke vertalingen ver achter bij de rest van de wereld, maar Charles Darwin doet het er opmerkelijk goed. In de Egyptische boekwinkels is een nieuwe vertaling van The Origin of Species (Asl el-Anwa') een doorslaand succes: bijna alle duizend exemplaren zijn in enkele maanden verkocht. Verrassend in een Arabisch land, waar een oplage van maar duizend exemplaren heel normaal is voor de eerste druk van een boek.

Egyptische schrijvers, dichters en wetenschappers prijzen de vertaler, Magdi el-Meligui, om zijn nauwkeurigheid, maar vooral om het feit dat hij de Arabische taal in de 878 bladzijden van zijn werk met zoveel nieuwe wetenschappelijke woorden heeft verrijkt. Zijn universiteit stuurde hem een dankbrief. Ook goed nieuws: de Al-Azhar universiteit, die al eeuwen het belangrijkste religieuze onderwijsinstituut is van de islamitische wereld, liet niets van zich horen. De universiteit heeft de dubieuze taak om te controleren of nieuwe boeken in strijd zijn met de Islam, heeft dan ook heel wat boeken in de ban gedaan, maar gaf door haar stilzwijgen impliciete goedkeuring aan de Darwin-vertaling.

Magdi el-Meligui is hoogleraar forensische geneeskunde en toxicologie aan de Ain Shams Universiteit in Cairo. Aangespoord door de Hoge Culturele Raad, een regeringsorgaan dat verantwoordelijk is voor het uitdragen van cultuur en wetenschap in Egypte, besloot hij Darwins meesterwerk opnieuw te vertalen. Begin twintigste eeuw waren al twee vertalingen verschenen, maar die waren dermate onder de maat dat ze nauwelijks werden verkocht.

In de hele Arabische wereld wordt, volgens het Arab Human Development Report over kennis uit 2003, een vijfde van het aantal boeken vertaald dat jaarlijks in vertaling verschijnt in een enkel Europees land als Griekenland. In de jaren tachtig was het gemiddelde aantal vertaalde boeken per miljoen mensen in de Arabische wereld gedurende een periode van vijf jaar 4,4 (nog geen boek per miljoen Arabieren), vergeleken met 519 in Hongarije en 920 in Spanje.

Het succes van zijn vertaling verbaast hem niet, zegt El-Meligui. Volgens hem is Darwin in Egypte ook nooit echt controversieel geweest. Scholieren leren tot op de dag van vandaag tijdens de biologieles ten minste wie hij was en wat hij beweerde. Niet dat ze het er mee eens zijn, natuurlijk, aldus El-Meligui: wat Darwin leert over evolutie en de afstamming van de mens is kufr, ongeloof. Maar aangezien het deel is van de geschiedenis van de natuurwetenschappen, wordt het op scholen wel, summier, onderwezen. Verder, meent El-Meligui, wordt het scheppingsverhaal in islamitische bronnen nu eenmaal bij lange na niet zo gedetailleerd beschreven als in de joodse of christelijke heilige boeken. ``In tegenstelling tot het paradijs en de hel, die heel nauwkeurig beschreven worden, weten we over de schepping niet veel meer dan dat Adam en Eva, verleid door Lucifer, van de verboden appel aten en door God uit het paradijs verbannen zijn.'' Om die reden doet Darwin niet zoveel stof opwaaien als onder christelijke fundamentalisten in Amerika. ``Als moslimstudenten bij jullie in Nederland problemen hebben met Darwin, dan hebben ze dat echt van jullie afgekeken. Wij kennen geen anti-Darwin traditie.''

El-Meligui is inmiddels gevraagd te beginnen aan de vertaling van The Descent of Men, Darwin's tweede controversiële boek. Of dat ook een succes wordt, weet hij niet. Tijdens het vertalen is hij al passages tegengekomen waarin apen quasi-menselijke namen hebben. Zo verwacht hij dat de uitgever niet blij zal zijn met de vertaling qird sheikhi voor de `sheikh-aap' die Darwin zo noemde vanwege zijn dikke, lange, witte baard. ``De gelijkenis is treffend en het is nu eenmaal een wetenschappelijk gegeven dat de namen van planten en dieren verwijzen naar iets waar ze op lijken'', aldus de vertaler, ``maar of ze deze keer ook zo blij zullen zijn dat ik nieuwe Arabische woorden in de taal invoer, vraag ik me af.''