Cultuur brengt Turkije naar Europa

De cineasten voeren de boventoon op het Turks-Europese culturele congres in Istanbul. ,,Europa mag zich gelukkig prijzen dat we erbij wíllen.''

,,Europese filmmakers hebben zelfspot,'' zegt de Amsterdamse filmmaker Eddy Terstall. Hij kreeg een vraag naar de gemeenschappelijke identiteit van Europese kunstenaars. Hij vervolgt: ,,De 21ste eeuw wordt wat mij betreft een Europese eeuw, bepaald door een milde liberale stem.''

Terstall is een van de sprekers op het door Europist (Europa-Istanbul) georganiseerde congres over de rol van cultuur in de relatie tussen Europa en Turkije. Een samenwerkingsverband van Europese consulaten in Istanbul en diverse interculturele organisaties bracht ruim 450 kunstenaars, wetenschappers en beleidsmakers uit Turkije en uit diverse Europese landen bij elkaar om de culturele dialoog tussen Turkije en Europa te stimuleren.

Eerder die dag verhieven zowel Sander Gürbüz, afgevaardigde van het Turkse ministerie van cultuur, als de Britse consul Barbara Hay in hun toespraken cultuur tot het machtigste politieke integratiemiddel voor de toetreding van Turkije tot de Europese Unie. Hay: ,,Cultuur vat ik breed op: als de kunsten, voedsel, sport, filosofie en wetenschap. Cultuur beïnvloedt mensen. Voor de Turks-Europese relaties is cultuur de nieuwe `zijderoute' die mensen met elkaar in contact kan brengen. Van het Eurovisie Songfestival tot Marx, Potter of Pamuk.''

Maar cultuur vormt ook een belemmering. De hardnekkigheid van stereotypen is het onderwerp van de video-installatie Wat is een Turk? van beeldend kunstenares Ipek Duben. Europeanen die in Turkije werken en leven, vertellen openhartig over hun – soms negatieve – ervaringen met Turken. Tussendoor zijn citaten gemonteerd van Europese auteurs als Voltaire en Shakespeare waarin westerse stereotypen van de Turk als barbaar de revue passeren. ,,Ik wil mensen provoceren en boos maken,'' schrijft de kunstenares in een begeleidende tekst. ,,De meeste Europeanen zien zichzelf ten onrechte als verlichte wezens die dankzij hun cultuur tolerant zouden zijn.''

Elders op de conferentie worden korte films van jonge Turks-Europese regisseurs vertoond en die zijn veel lichter van toon. Culturele verschillen zijn een prachtige bron voor komische misverstanden. In Frizör van Ayhan Salar ziet een Turkse kapper de cadeaus voor de miljoenste gastarbeider die in Duitsland arriveert aan zijn neus voorbij gaan, omdat hij tijdens de treinreis een perfecte Duitse zin heeft geleerd: ,,Gutentag: ich bin Frizör''. Het ontvangstcomité meent dat hij geen gastarbeier kan zijn en geeft de bloemen, de motor en het geld aan de tweede die uitstapt, een Portugees.

Film blijkt een van de sterkste pijlers voor culturele integratie tijdens de conferentie. De Turkse actrice en regisseuse Serra Yilmaz vertelt geanimeerd over haar rollen in de films van de Turkse-Italiaanse filmmaker Ferzan Özpetek. ,,Ik sta in Italië te boek als de Turkse versie van de Italiaanse mamma. Turken worden in Europese films vaak als slechteriken afgebeeld. Dat slechte imago danken we overigens aan onszelf, de politiek met name: de Armeense, Griekse en de Koerdische kwestie.''

De culturele uitwisseling tussen Turkije en Europa betreft volgens haar vooral cultuur light: buikdansen, kebab, Turkish delight en döner. ,,Journalisten zeggen me vaak `Wat gaat het goed hè, met de Turkse film', en dan noemen ze regisseur Fatih Akin. Maar die maakte Gegen die Wand, een Duits geproduceerde film.''

Niet iedere kunstenaar maakt zich druk over de Turkse toetreding tot de Europese Unie. ,,I don't give a shit,'' zegt de in Duitsland geboren 36-jarige Turkse regisseur Selim Demirdelen. ,,Het wordt tijd dat Turken ophouden met smeken. Europa mag zich gelukkig prijzen dat we erbij wíllen. Wij zijn de belangrijkste poort naar het Midden Oosten en Azië.'' Samen met vier andere regisseurs maakte hij de film Anlat Istanbul (Istanbul Tales), die onlangs werd uitgeroepen tot de beste Turkse film van het jaar op het Istanbul Film Festival. Anlat Istanbul is een ingenieuze vertelling van vijf sprookjes in een eigentijds urbaan jasje. Samen vormen ze een intrigerend portret van Istanbul. De hoofdrollen zijn weggelegd voor (Turkse) outsiders als een dwerg, een transseksueel, een homoseksueel, een zigeuner, een Koerd, een mafioso, een drugskoerierster en een zwerver. Demirdelen: ,,Wij wilden geen valse promotie-ansicht van Istanbul maken, maar echte mensen laten zien. De stad stinkt, is chaotisch en heeft geen besef van tijd.'' Toch is Anlat Istanbul alles behalve somber. Het sprookjesmotief maakt de film vrolijk en speels. ,,Sprookjes zijn universeel en daarom doet de film het ook goed in Europa.''

Voor Demirdelen betekent de `dialoog' met de westerse cultuur niet per definitie een verrijking. ,,In de jaren zeventig maakten Turken slappe Hollywood-aftreksels, daarna volgde de semi-artistieke Franse fase en toen zochten ze hun toevlucht in de porno-industrie. De nieuwe generatie Turkse regisseurs is op zoek naar een eigen taal en stijl.'' Demirdelens zwarte T-shirt spreekt boekdelen. `Christina sucks' staat er op de voorkant, aangevuld met een tekst op de achterzijde: `Britney swallows'.