Soms zou je een been willen breken

In `Guernsey', de tweede speelfilm van Nanouk Leopold, bespioneert een vrouw haar eigen leven. ,,Ik wilde een film maken waarin je hetzelfde op twee manieren kunt zien.''

Nanouk Leopold loopt op frêle zwarte schoentjes de trap op van haar huis in Rotterdam. ,,Ik ben aan het oefenen'', zegt ze. Zondag gaat haar nieuwe film Guernsey in première op het filmfestival van Cannes. ,,Ik loop nooit op hoge hakken'', zegt Leopold. ,,Maar op de rode loper wil ik ze wel aan.''

Als Leopold iets zegt, laat ze meestal doorklinken dat ze niet de eerste is die het zegt. Koffie? Koekje erbij? Ja, dat zeg je als er iemand op bezoek komt. Al haar woorden lijken spreekwoorden, elk zinnetje een gezegde. Zoals Leopold praat, filmt ze vaak ook. Ze toont hoe iemand een jas aantrekt, hoe iemand een jas uittrekt, zijn handen wast, zijn haren kamt, gewone handelingen die al miljoenen keren zijn gebeurd en die zij zo laat uitvoeren dat ze niet persoonsgebonden lijken, maar algemeen. `The way you wear your hat', zong Fred Astaire, en dat was een reden om verliefd te worden.

Bij Leopold gebeurt het tegenovergestelde. Niks en niemand is uniek. Ze weet dat gevoel van herhaling, van inwisselbaarheid zelfs uit te breiden naar handelingen die doorgaans meer betekenis hebben dan het vasthouden van een mes of aantrekken van een jas. Hoe Anna, de hoofdpersoon uit Guernsey, haar kind knuffelt. Hoe Anna met haar man vrijt. Afschuwelijk gewoon is het. Afschuwelijk. En zelfs voor die afschuw is er een versleten formule: `Wat geweest is dat zal er zijn, en wat gedaan is, dat zal gedaan worden; er is niets nieuws onder de zon.' Leopold lijkt er minder onder te lijden. Elke keer dat ze een woord, een gebaar, een gedachte te kijk zet, zegt ze: ,,Is verder niet erg.'' Opgewekt.

Guernsey is de tweede speelfilm van Leopold (1968), die in 2001 op het filmfestival van Rotterdam debuteerde met Îles flottantes en daarmee op allerlei internationale festivals prijzen won. In 1998 maakte ze de korte film Weekend, die op het Nederlands filmfestival in Utrecht bekroond werd. Utrecht, Rotterdam, Cannes – er zijn weinig Nederlandse regisseurs die zo'n kordate route hebben afgelegd, zo weinig dat het niet uit lijkt te maken dat Guernsey niet door het festival is geselecteerd maar door de Franse vereniging van regisseurs, die de Quinzaine des Réalisateurs programmeert. Er is een Nederlandse speelfilm in Cannes.

Leopold filmt juist niet over mensen met een duidelijk doel in het leven, met ambities, dromen en idealen. Îles flottantes werd gezien als een portret van de generatie Nix. In deze krant vatte Leopold de film als volgt samen: ,,Ik heb op z'n kaalst willen laten zien hoe het is om een slap karakter te hebben, en dat het best moeilijk is om daaraan te ontsnappen.''

Weekend, Îles flottantes en Guernsey gaan alledrie over vrouwen. Samen met de regisseur worden ze ouder. In Weekend waren ze in de twintig, in Îles Flottantes werden ze dertig, in Guernsey is Anna weer een paar jaar ouder. Zij lanterfant niet meer. Anna heeft alles wat de vrouwen uit Weekend en Îles flottantes niet hadden. Ze heeft een man, een kind, een baan, een huis, een auto, een vrieskist. De keuze die de meisjes uit de eerste twee films niet maakten, is gemaakt.

Anna lijkt niet gelukkiger dan de vrouwen uit de eerdere films. Wat heeft zij nou nog te zeuren?

,,Dat zeg ik ook wel eens tegen vriendinnen als ze depressief zijn. Je hebt eigenlijk niets te klagen. Maar je kunt niet alles wegrelativeren. Je hoeft je been niet te breken om ongelukkig te zijn. Soms zou je zelfs wel je been willen breken, dan had je tenminste een reden om ongelukkig te zijn. Er zit een scène in de film waarin de man van Anna pizza's in de diepvries legt. Hij haalt er oude pizza's uit en legt er nieuwe voor in de plaats. Niemand eet ze op. Dat is toch ook tragisch? Wij hebben geen honger meer, wij gooien pizza's weg. Wat moet je met vrede als er vrede is? Waar kun je dan nog naar streven?''

Er gebeurt vrij weinig in de film. Aan het eind heeft Anna nog steeds die baan, die man, die vriezer.

,,Ik wilde een film maken waarin je hetzelfde op twee manieren kunt zien. Alleen het perspectief is veranderd. Er zitten bijvoorbeeld twee vrijscènes in de film, die bijna identiek zijn. De eerste keer is het fijn, de tweede keer verschrikkelijk. Opeens kijkt ze naar die arm die haar al zo vaak gestreeld heeft, en ze beseft dat ze van de eigenaar van die arm ook een heleboel niet weet. Je kunt niet alles met elkaar delen.''

Anna gaat anders naar haar leven kijken als een collega van haar zelfmoord heeft gepleegd.

,,Zo extreem hoeft het niet eens te zijn. Het gebeurt mij wel eens op een markt, of in een drukke straat. Je raakt de mensen met wie je op stap bent kwijt en opeens denk je: ik kan ze ook niet gaan zoeken, ik loop nu de andere kant uit, ik ga weg en kom nooit meer terug. Iedereen flirt volgens mij met de mogelijkheid van een ander leven.''

In films zie je vaak wat er dan gebeurt: dat andere leven wordt ons voorgeschoteld. In Guernsey gebeurt dat niet.

,,In Guernsey blijft het een mogelijkheid. Achteraf denkt Anna misschien: dat was het jaar dat ik bijna wegging, dat ik een ander leven ging leiden en dat ik toch besloot dat niet te doen.''

Het is een weinig dramatisch gegeven.

,,Inderdaad. Ik heb me wel eens afgevraagd waarom ik zoiets in godsnaam in dit medium wil vertellen.

Waarom?

,,Films worden meestal gebruikt om verhalen te vertellen. Daar ben ik niet op uit. De wetten van Aristoteles zeggen mij niet zoveel. Ik wil liever het leven vangen. In die zin is Guernsey hoop ik realistisch, al is de vorm tamelijk gestileerd. Maar ik geloof toch ook dat er aan het eind van de film veel veranderd is. Niet uiterlijk, maar innerlijk. De film gaat eerder over gemoedstoestanden dan over gebeurtenissen. Daarom is die zelfmoord er ook een van een collega en niet van iemand die veel dichter bij haar staat. Als Anna's vriend zelfmoord had gepleegd was het veel te direct geworden. Ik vond het juist mooi om te laten zien wat voor indruk een gebeurtenis die tamelijk ver van je af staat kan maken, hoe iets vluchtigs iemand kan veranderen.''

In Amsterdam is Guernsey anders ontvangen dan in Cannes. Het Filmfonds, samen met de VPRO de belangrijkste geldschieter, vond de film afstandelijk.

,,Tsja. Die afstandelijkheid vind ik niet negatief. Ik heb geprobeerd met andere middelen te werken dan misschien gebruikelijk. Er zit bijvoorbeeld geen muziek in de film die het gevoel van de kijker stuurt. Andere geijkte middelen gebruik ik heel spaarzaam, in de hoop dat ze dan meer effect sorteren. Het duurt bijvoorbeeld heel lang voor je een close-up van Anna te zien krijgt, maar als die dan komt, moet-ie ook indruk maken. Er is in mijn film ook veel minder gesneden dan gewoon is. In een film zitten gemiddeld 1.200 lassen, in de mijne 400. Ik hou van lange shots, van kale beelden. Voor deze film waren ze ook nodig omdat het zo vluchtig was wat ik wilde vasthouden. Tijdens het draaien en monteren vielen er steeds meer verhaallijnen weg. Het moest steeds kaler. Ook de humor is bijna gesneuveld. Die leidde te veel af.''

Olivier Père, de artistiek directeur van de Quinzaine, vergeleek Guernsey met de films van de Italiaanse meester van de vervreemding, Antonioni.

,,Hij schreef me dat de psychologie van de film net zoals bij Antonioni niet in de personages zit, maar in de mise-en-scène. Elk shot is inderdaad heel precies uitgewerkt. Tijdens het draaien hebben we er bijvoorbeeld lang over nagedacht wanneer je naar Anna moet kijken en wanneer je met haar mee moet kijken. Architectuur is ook belangrijk in de film. Voor we begonnen heb ik met de art director zitten bedenken wat voor badkamers alle personages moesten krijgen. De huizen in de film zeggen ook veel over de karakters. De vader van Anna gaat op Guernsey wonen in een heel modern huis. Zijn nieuwe vrouw is iets te jong voor hem en zijn huis iets te nieuw.''

Anna wordt gespeeld door Maria Kraakman, die ook een van de hoofdrollen in `Îles flottantes' speelde. Waarom heeft u haar weer gekozen?

,,Maria kan als ze zwijgt een heel sterke blik hebben die niet slachtofferachtig is. Als ze ook nog zielig had gekeken, was het een hopeloze film geweest.''

Is er nu hoop?

,,Anna bespioneert in Guernsey haar eigen leven, haar man, haar kind, haar baan, haar huis. Ze kijkt er van een afstand naar. Op een gegeven moment besluit ze het weer te gaan leven.''

Is er niets nieuws onder de zon?

,,Wil je nog koffie? Koekje erbij?''

Op hoge hakken gaat ze ze halen.

Guernsey gaat in Nederland waarschijnlijk in augustus in première.