De grap van Von Trier

Regisseur Lars von Trier lapt al tien jaar zijn eigen regels van Dogma 95 aan zijn laars. Intussen filmen zijn volgelingen nog steeds keurig met natuurlijk licht.

Deze week, zeven jaar geleden, reisden twee Deense regisseurs naar Cannes voor het filmfestival. Thomas Vinterberg ging met het vliegtuig. Lars von Trier (vliegangst) had er dagen over gedaan om zijn autobusje van noord naar zuid te sturen. Toen hij het gammele ding in Cannes op de parkeerplaats van Hotel Du Cap zette, kwam de manager direct vragen of hij het wilde weghalen. Vinterberg won de grote juryprijs met Festen. Von Triers Idioterne kreeg geen enkele vermelding. Maar de wereld had kennisgemaakt met Dogma 95 en dat was het belangrijkste.

In 25 minuten en gierend van de lach, zeiden ze zelf, hadden ze op 13 maart 1995 het Dogma-manifest geschreven. Op 22 maart zat Lars von Trier in het Parijse Odéon theater in een select gezelschap van gelauwerde en aanstormende regisseurs om met een symposium honderd jaar cinema te vieren. Toen Von Trier aan de beurt was, verklaarde hij dat de film de laatste twintig, nou nee, tien jaar rotzooi had voortgebracht en terwijl zijn collega's onzeker begonnen te giechelen, pakte hij een bundel rode pamfletten en gooide die het publiek in. Toen las hij hardop het manifest voor, met daarin de beruchte Kuisheidsgelofte. Meteen daarop verliet hij het theater, commentaar weigerend door te zeggen dat de Dogma-groep hem alleen had gemachtigd om het manifest uit te delen, niet om nadere uitleg te geven. De `groep' bestond toen uit niet meer dan de twee ondertekenaars van het document, Von Trier en Vinterberg.

Tien jaar na dato is Dogma 95 al talloze malen dood en toch weer levend verklaard. Er komen nog altijd films uit die een Dogma-certificaat krijgen (het Britse Gypo van Jan Dunn gaat deze week in première in Cannes), ook al is het Dogma-kantoor in 2002 al officieel gesloten door de oprichters. Na Festen en Idioterne (Dogma-film 1 en 2) hebben Vinterberg en Von Trier geen film meer gemaakt die het Dogma-certificaat droegen. Sterker nog, met zijn volgende film, It's all about love, wilde Thomas Vinterberg naar eigen zeggen ,,Dogma in het gezicht spugen.'' Vanaf volgende week zijn ze samen in de Nederlandse bioscoop met Dear Wendy, geschreven door Von Trier, geregisseerd door Vinterberg. En je kunt veel van die film zeggen, maar niet dat-ie nog iets met Dogma 95 uit te staan heeft. Vrijwel alle tien de ge- en verboden die samen de Kuisheidsgelofte uitmaken (zie kader), worden hier overtreden.

Dat leidt tot de vraag: stelde het eigenlijk wel iets voor, dat Dogma 95?

,,Als het iemand anders was geweest dan Lars von Trier'', zei de ervaren Deense regisseur Nils Malmros in 1995 over het manifest, ,,dan had ik gedacht dat het om een stupide grap ging. Maar als Von Trier deze dwangbuis nodig heeft, dan zal-ie er zijn voordeel wel mee weten te doen.''

Sleutelwoord in dit citaat is `stupide'. Dogma 95 was namelijk geen stupide grap, maar een grap was het zeker, een echte Von Trier, misschien wel de beste die hij ooit heeft gemaakt, want de hele filmwereld is erin gevlogen.

Exportartikel

Vóór Dogma was de Deense cinema maar een sobere bedoening vergeleken met de jaren daarna. Na de grote klassiekers van Carl Theodor Dreyer (La passion de Jeanne d'Arc uit 1928, Ordet uit 1955 en Gertrud uit 1964) waren jeugdfilms (Gummi Tarzan uit 1981, van de latere Dogma-regisseur Søren Kragh-Jacobsen) zowat het enige cinematografische exportartikel uit Denemarken. De wereld moest nog gaan horen van regisseurs als Kristian Levring (The King is Alive), Lone Scherfig (Italian for beginners) en Susan Bier (Open Hearts, Brothers) en van acteurs als Nikolaj Lie Kaas, Thomas Bo Larsen, Ulrich Thomsen, Paprika Steen en Trine Dyrholm.

Thomas Vinterberg had nog geen lange speelfilm gemaakt toen hij zich lachend aan het Dogma-manifest zette. ,,Een maagd die een kuisheidsgelofte aflegt'', schreef de Deense filmjournalist Morten Piil smalend.

Nee, de enige Deen die op dat moment behoefte kón hebben aan een kuisheidsgelofte was Lars von Trier. Zijn speelfilms zijn vanaf zijn debuut Element of Crime visuele toverballen, laag over laag opgenomen, ingekleurd, uitgesponnen, haaks, scheef, vernauwd, verbreed, vergroot. Lees de kuisheidsgelofte nog eens na met Von Triers eerdere films in je hoofd. De in beton gegoten vaste kaders van Element of Crime (regel 3). Het regenachtige zwart-wit van Europa (regel 4). De muzikale intermezzo's van Breaking the Waves (regel 2). En wat betreft de bescheiden plaats die de regisseur op de titelrol inneemt, daarvan was ook geen sprake. De Lars von Trier van voor (en na) Dogma 95 wilde zijn naam liefst op alle plaatsen van de aftiteling. Hij duikt in zijn eigen films op als schrijver, cameraman, acteur en nog een paar functies.

Alle Dogma-regels zijn door Lars von Trier verzonnen om Lars von Trier in toom te houden. Hij heeft zijn eigen dwangbuis gebreid. En hij heeft zichzelf er ook direct weer uit losgepeuterd.

Von Trier wil een genie zijn en zo maakt hij zijn films ook. Hij verklaarde in Cannes, bij de première van Europa, dat zijn film als meesterwerk bedoeld was. En hij zag zelf onmiddellijk in dat die pretentie `on-Deens' was. Misschien wil hij nóg liever als charlatan worden gezien dan als genie. Een charlatan is natuurlijk niets anders dan een genie die doet alsof hij geen genie is opdat de mensen denken dat hij geen genie is die doet alsof hij er wel een is.

Het genie van Von Trier is in de eerste plaats visueel. Hij is in staat ingewikkelde en pregnante shots te bedenken en bovendien in staat die uit te voeren (vaak zelf) op een manier die niet eerder in de cinema is vertoond.

En toch, elke keer dat ik een film van Lars von Trier zie, krijg ik het gevoel dat ik mijn handen moet wassen. Zijn beelden zijn fascinerend, maar achteraf kruipt altijd het idee op dat ik ergens ingetuind ben. Hij dwingt mij mee te gaan in een gedachtewereld die diep en machtig lijkt op het moment dat de film zich voltrekt, maar die bij het omkijken plat en simpel oogt. Misschien ligt het aan zijn ouderwetse, pontificale manier van vertellen, waarbij hij zijn publiek in de positie van totale onwetende plaatst en per voice-over verkondigt wat het te zien krijgt. Dan denk je al gauw: ik moet erbij blijven, want nu wordt het belangrijk.

Denk maar aan het begin van Europa, waar hij de godgelijke stem van Max von Sydow gebruikt om de kijker te hypnotiseren. Op het doek zien we in een kokertje van licht zwart-witbeelden van treinrails voorbijglijden, de stem telt tot tien ,,en dan ben je in Europa''. Het is een truc, maar een onweerstaanbare truc. Dat Von Trier in het interviewboek Trier on Von Trier verklaart dat hij het publiek met zijn films nooit wil manipuleren, is even geloofwaardig als zijn handtekening onder een kuisheidsgelofte waar hij zich niet aan heeft gehouden. Met elke film bouwt Von Trier een hersenspoelmachine waarmee hij het brein van zijn publiek bespeelt.

Toen Orson Welles zich aan de opnames voor zijn debuut Citizen Kane zette, zei hij dat film het grootste speelgoedtreintje was waar een jongen mee mocht spelen. Het kan geen toeval zijn dat Von Trier zijn eerste bewuste poging tot een meesterwerk, Europa, opzette rond een trein die eruit zag als het grootste speelgoedtreintje ter wereld en dat hij vervolgens zijn filmstudio de naam van de spoorwegmaatschappij uit die film gaf, Zentropa.

Spel is de essentie van Von Triers werk – of liever gezegd: de regels die bij spelen horen. Als jongen kreeg Lars – die toen nog gewoon Lars Trier heette, het `von' heeft hij er later zelf tussen gezet – van zijn ouders een anti-autoritaire opvoeding, schrijft de Amerikaanse criticus Jack Stevenson in zijn biografie Lars von Trier. ,,Hij moest zijn eigen spelletjes bedenken, zijn eigen regels maken en eigenhandig zijn zelfdiscipline ontwikkelen.'' De psychologie is misschien een beetje van de koude grond, maar hij speelt met zijn personages, met publiek en met zijn collega's.

Het liefst speelt hij met zijn acteurs. Hij treitert ze (,,Hele dag Knud gepest'', schrijft hij op 3 juli 1997 in zijn dagboek tijdens de opnamen van Idioterne) en geselt ze met zijn regels. Dat blijkt schitterend en pijnlijk uit de documentaire Dogville Confessions waar we de regisseurs en zijn ensemble tijdens de opnames kunnen volgen. We zien een wanhopige Nicole Kidman die tegen de camera fluistert `haal me hier weg'. We zien een uitgebluste Paul Bettany nadat we hebben gehoord dat de regisseur hoofdschuddend tegen zijn assistent zegt: ,,Dit krijgen we natuurlijk elke keer als hij tekst moet zeggen.'' We zien hoe Von Trier de oude Hollywood-diva Lauren Bacall regie-aanwijzingen geeft en hoe zij die op haar beurt met een grijnslachje ridiculiseert. ,,Dus ik doe alsof ik schoffel tussen nep-struikjes? Zal ik dan ook maar doen alsof ik ben wie ik ben?''

Devote Bess

De personages in zijn films zijn voortdurend met regels in de weer. Tijdens de climax van Europa moet hoofdpersoon Leo een spoorbrug laten ontploffen, anders wordt zijn vriendin gedood en intussen moet hij al rijdend zijn examen wagonbegeleiden afleggen. De devote Bess in Breaking the Waves wordt niet alleen geconfronteerd met de ijzeren regels van de kleine geloofsgemeenschap waarin ze leeft, maar legt zichzelf nog eens extra eigen dwanggedachten op: als ik dit doe, dan gaat het goed, doe ik dit niet, dan loopt het fout. De opstandige groepsleden van Idioterne doen zich aan de buitenwereld als idioten voor, waarbij hun zelfverklaarde leider Stoffer steeds nieuwe opdrachten verzint. In Dear Wendy binden de jonge hoofdpersonen zich aan met hun bloed ondertekende regels voor het hanteren van vuurwapens (een lange neus naar regel 6).

Zo regisseert Von Trier zijn films ook, spelend, regels bedenkend. Als we hoofdrolspeler Paul Bettany in Dogville Confessions een suggestie horen doen voor Dogville, barst Lars von Trier los: ,,Je wil door de muren heen praten. Als we dat doen, is de hele suggestie weg.'' Het is een spel, en wie met de regels knoeit, verpest alles.

Het ultieme experiment in dit verband is The Five Obstructions. Hier vraagt Von Trier of filmmaker Jørgen Leth diens eigen korte film De perfecte mens uit 1967 wil overmaken, maar dan met de handicaps die Von Trier hem zal opleggen. Leth moet zijn film draaien op Cuba met shots van niet meer dan een halve seconde lang, op de meest miserabele plaats op aarde, in een animatieversie en zo nog enkele regels. Von Trier keurt de resultaten keer op keer honend af.

Het spel en de regels, dat is wat Dogma 95 behelst. De Kuisheidsgelofte was niet Von Triers eerste manifest. De meeste van zijn films lanceerde hij met een ronkend pamflet. ,,Wij willen heteroseksuele films zien voor, van en over mannen'' (bij Element of Crime). ,,Lang leve het onbeduidende detail'' (bij Epidemic). ,,Geef mij een enkele traan of een enkele zweetdruppel en ik zal daar met vreugde alle `kunst' in de wereld voor inruilen'' (bij Europa).

De Kuisheidsgelofte is alleen in die zin serieuzer dan die oude pamfletten, dat je er een bezweringsformule in kunt zien, waarmee de altijd wantrouwige Von Trier zijn eigen genie onder controle probeerde te houden. Het geestige is dat iedereen over díe prietpraat zijn schouders ophaalde, maar dat tientallen collega-regisseurs zichzelf wel aan de prietpraat van het Dogma-manifest verbonden. Een heleboel ook niet. Naar verluidt stak de explosieve Fin Aki Kaurismäki zijn middelvinger op toen hem werd gevraagd mee te doen. Wie zich wel aansloten waren voornamelijk Deense regisseurs die met het etiket ineens een wijder uitzicht op de wereld kregen. Hun films waren misschien niet veel beter dan wat ze eerder maakten, maar nu was er een vaandel waaronder zij om internationale aandacht streden. De dansende (digitale) camerabewegingen van Festen werden een vertrouwd gezicht op filmfestivals over de hele wereld.

Maar terwijl zijn Dogma-volgelingen nog keurig met natuurlicht filmden en zich onthielden van muziek of optische effecten, maakte Von Trier al Amerika na in Zweden (overtreding van regel 7), filmde hij Björk met honderd vaste digitale camera's tegelijk (overtreding van regel 3) terwijl zij danste op de muziek uit haar musical-fantasie (overtreding van regel 2), voordat ze haar buurman doodschoot met diens eigen pistool (overtreding van regel 6).

Terwijl u dit leest zit Lars von Trier misschien alweer in zijn camper op weg naar Zuid-Frankrijk. Want in Cannes gaat zijn Manderlay in première, het tweede deel van wat na Dogville een Amerikaanse trilogie zal worden. Nicole Kidman is inmiddels afgehaakt, officieel omdat het draaischema niet in overeenstemming te brengen was met haar andere verplichtingen. De uitgebluste Paul Bettany keerde ook niet terug. Wie wel weer in Manderlay te zien is, is Lauren Bacall. Ze zal ongetwijfeld weer een satanisch grijnsje hebben gelachen toen Von Trier haar vroeg.

`Dear Wendy' draait vanaf volgende week in de Nederlandse bioscopen. `Manderlay' gaat in Cannes in première.