Verzet tegen `de hegemonie van de rijke landen'

De Braziliaanse president Lula wil leider worden van alle niet-westerse landen. De afgelopen dagen waren Arabische leiders op bezoek.

Het was geen alledaags gezicht. Voorname oliesjeiks, Arabische prinsen, Noord-Afrikaanse leiders en Latijns-Amerikaanse staatslieden die zich voor een meerdaagse topbijeenkomst verzamelden in de Braziliaanse hoofdstad Brasilia. Daar beraadden voor het eerst in de geschiedenis leiders van 34 Latijns-Amerikaanse en Arabische landen zich gezamenlijk over de toestand in de wereld.

Maar het overleg mag dan ongebruikelijk zijn geweest, de bijeenkomst paste geheel in de filosofie van de in 2003 aangetreden Braziliaanse president Luiz Inacio Lula da Silva. Het zogeheten zuid-zuid treffen was de afgelopen dagen bovenal een Braziliaans nummer. Onder de aanvoering van de 59-jarige communicatief begaafde Lula presenteert Brazilië zich steeds nadrukkelijker niet alleen als regionale grootmacht, maar ook als leider van alle niet-westerse landen. In de gisteravond aangenomen slotverklaring staat nu dat armoede alleen kan worden bestreden als deze landen zich verzetten ,,tegen de hegemonie van de rijke landen'' en vooral onder elkaar gaan handelen.

,,Deze top maakt duidelijk dat de invloed van de Verenigde Staten in deze regio tanende is'', zegt desgevraagd de Braziliaanse historicus prof. Luiz Alberto Moniz Bandeira. Een reeks van sprekers keerde zich tegen de dominantie van de VS op het wereldpodium. Een verzoek van de VS om als waarnemer de bijeenkomst in Brasilia te mogen bijwonen, werd door Brazilië afgewezen. De Braziliaanse minister van Buitenlandse Zaken Celso Amorim zou de Amerikanen te verstaan hebben gegeven dat ze de ontwikkelingen via de televisie mogen volgen. Daar konden de Amerikanen zien dat in de Verklaring van Brasilia de Palestijnse strijd tegen de bezetting wordt gesteund en de Amerikaanse sancties tegen Syrië worden verworpen.

De Palestijnse leider Mahmoud Abbas en de nieuwe president van Irak Jalal Talabani namen deel aan de top. Opvallend afwezig waren traditionele Arabische bondgenoten van de VS als de Egyptische president Mubarak en kroonprins Abdullah van Saoedi-Arabië. De beste vriend van de Amerikaanse president Bush in Zuid-Amerika, de Colombiaanse president Uribe, liet eveneens verstek gaan.

Niet alle landen in Latijns-Amerika zijn te spreken over de nadrukkelijke internationaal politieke ambities van Brazilië. Het grootste land van het continent stond vorig jaar aan de wieg van de oprichting van de Zuid-Amerikaanse Unie. Die andere grootmacht – Mexico – mocht daar geen lid van worden. En de Mexicaanse kandidaat voor de positie van secretaris-generaal van de Organisatie van Amerikaanse Staten moest het mede door Braziliaanse druk onlangs afleggen tegen een Zuid-Amerikaan, de Chileen Insulza.

Brazilië wil zijn positie als `wereldmacht' zo spoedig mogelijk formeel bevestigd zien met een permanente zetel in de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties. Vooral de zuiderbuur Argentinië heeft de afgelopen dagen publiekelijk laten blijken dat Brazilië wat al te zeer voor de eigen Zuid-Amerikaanse troepen uit loopt. De Argentijnen zijn bang internationaal niets meer voor te stellen als Brazilië namens het continent voorgoed zitting krijgt in de Veiligheidsraad. Argentinië wil een roterende regionale zetel.

De Argentijnse president Néstor Kirchner heeft zich tegenover de krant Clarín beklaagd dat Brazilië alle posities in internationale organisaties opeist. ,,Zelfs de paus moest van Lula een Braziliaan worden'', mopperde Kirchner. De Argentijnse president vloog weer naar Buenos Aires nog voordat de eerste conferentiedag voorbij was. De samenwerking met Arabieren kon hem maar matig boeien. Hij wilde alleen maar met Lula praten over de wederzijdse geschillen met Brazilië.

De Argentijnen eisen compensatie voor het overschot van de uitvoer van Braziliaanse goederen aan Argentinië zoals schoenen, textiel en huishoudelijke producten. Het wanbetalende Argentinië wil ook meer nadrukkelijke Braziliaanse steun tijdens onderhandelingen met het Internationale Monetaire Fonds over afbetaling van de schulden.

De Brazilianen hebben de Argentijnen aan de vooravond van de top getrakteerd op vriendelijke woorden en een verzoeningsbarbecue. Maar off the record vertellen Braziliaanse diplomaten dat de Argentijnen nooit zullen snappen dat Brazilië nu eenmaal in alle opzichten echt veel groter is (2,5 keer zo groot en 180 miljoen inwoners tegenover 38 miljoen Argentijnen). ,,Wij betalen trouwens wel netjes onze buitenlandse schuld af'', aldus een Braziliaanse diplomaat.

Om de Argentijnen tegemoet te komen, is op het laatst aan de slotverklaring een passage toegevoegd waarin de Argentijnse aanspraken op de Britse Falklandeilanden worden erkend. Het nieuwe samenwerkingsverband van landen verwerpt de passage in de Europese Grondwet waarin de Falklands als een buitengewest worden aangemerkt.

Over drie jaar is er weer een top over zuid-zuid samenwerking.