Verspreid geen leugens over Jalta

De bewering van president Bush dat Roosevelt op de conferentie van Jalta Oost-Europa zou hebben verraden, en zo de voorwaarden heeft geschapen voor veertig jaar sovjetoverheersing, is onjuist, meent Jacob Heilbrunn.

Tijdens zijn bezoek aan de Baltische landen het afgelopen weekeinde heeft president Bush de woede van de Russische leider Vladimir V. Poetin opgewekt met de voor de hand liggende uitspraak dat de overheersing van Oost-Europa door de Sovjet-Unie ,,een van de ergste misstanden uit de geschiedenis'' was geweest. Maar wat hij daarna zei – zijn vergelijking van het akkoord van Jalta uit 1945 tussen Franklin D. Roosevelt, Winston Churchill en Jozef Stalin met het pact tussen Hitler en Stalin – zou verontwaardiging moeten wekken.

De bewering dat Roosevelt in Jalta Oost-Europa zou hebben verraden, en dat hij de voorwaarden heeft geschapen voor veertig jaar sovjetoverheersing, is een oud verzinsel van rechts. Door dat nog eens op te dissen, en publiekelijk te verklaren dat de overeenkomst van Jalta stond in de ,,onrechtvaardige traditie'' van Hitlers overeenkomst met Stalin, heeft Bush zich domweg schuldig gemaakt aan goedkoop historisch revisionisme.

Bush' lasterlijke opmerking over Roosevelt gaat terug tot het begin van de jaren '50 van de twintigste eeuw, toen het idee opgeld deed dat Harry Truman en Dean Acheson China hadden `verspeeld' aan het communisme. Toen heeft Amerikaans rechts voor het eerst een vermeend patroon van appeasement in de Democratische Partij aan de kaak gesteld. Volgens rechts zou Roosevelt op de conferentie in Jalta Oost-Europa hebben `verkwanseld' door te beloven dat de sovjets in die regio hun gang konden gaan.

Tot de in die jaren ontwikkelde rechtse mythologie behoorde onder meer dat Alger Hiss, die tijdens de oorlog een medewerker was geweest van minister van Buitenlandse Zaken Edward Stettinius jr. – en die in de jaren daarna werd beschuldigd van spionage voor de Sovjet-Unie, en werd veroordeeld wegens meineed – er beslissend toe zou hebben bijgedragen dat Roosevelt met Stalin samenspande tegen Churchill. Niemand minder dan Joseph McCarthy verklaarde in februari 1950 dat ,,als de tijd het toeliet, het goed zou zijn om eens nader te kijken naar het feit dat Hiss in Jalta de voornaamste adviseur van Roosevelt was geweest, die toen, zoals bekend, in slechte gezondheid verkeerde, en fysiek en psychisch vermoeid was''. In latere decennia plachten conservatieven als Ronald Reagan ieder overleg met de Sovjet-Unie af te doen als een voorbode van een nieuw `Jalta'.

Maar wat is er in Jalta nu precies gebeurd? De conferentie vond in februari 1945 plaats in die badplaats op de Krim, in de laatste maanden van de oorlog. Een delegatie van meer dan 600 Britse en Amerikaanse functionarissen, onder wie Roosevelt en Churchill, pleegde overleg met Stalin. Er werd gesproken over de grenzen na de oorlog, en er werd een `Verklaring over het bevrijde Europa' uitgevaardigd, waarin werd opgeroepen tot vrije verkiezingen in Polen en elders.

De waarheid is dat in Jalta Oost-Europa niet aan de sovjets is uitgeleverd.

Dat gebied was toen al in hun bezit. Stalin had met het Molotov-Ribbentrop-pact van 1939 – waarmee Polen werd opgedeeld en de Baltische landen naar de Sovjet-Unie gingen – duidelijk laten blijken dat hij zoveel gebied wilde bemachtigen als hij maar kon. Toen in 1943 in de bossen bij Katyn de sporen werden ontdekt van de slachting van Poolse officieren door het sovjetleger, werd nog eens extra duidelijk dat Stalin zonder meer van plan was de Poolse elite uit te roeien. Toen in 1944 het Poolse binnenlandse leger in opstand kwam in Warschau, liet Stalin de voorhoede van zijn leger voor de Wisla halt houden om de SS van de nazi's de gelegenheid te geven terug te keren en de Polen af te maken. Ten tijde van Jalta had het Rode Leger heel Polen en een groot deel van Oost-Europa al bezet.

Theoretisch hadden Churchill en Roosevelt in Jalta kunnen weigeren ook maar iets met Stalin af te spreken. Maar dan had de Koude Oorlog ter plaatse kunnen uitbreken. Dat zou de gezamenlijke strijd tegen Duitsland ernstig in gevaar hebben gebracht, op een moment dat Roosevelt erop uit was om de steun van de Sovjet-Unie tegen Japan te verwerven, die hem inderdaad is toegezegd.

De geallieerde opperbevelhebber Dwight Eisenhower liet de sovjets in de opmars naar Berlijn maar al te graag de kastanjes uit het vuur halen, en hij voelde er niet voor om Amerikaanse troepen te verspelen met een stormloop op de Duitse hoofdstad. De enige die dat wél graag wilde was generaal George Patton, die het ook wel tegen de Russen had willen opnemen. Gezien de druk vanuit Amerika om ,,de jongens weer naar huis te brengen'' zou het voor Roosevelt politieke zelfmoord zijn geweest als hij had gebroken met onze sovjet-bondgenoten.

Niet dat Roosevelt in Jalta geen fouten heeft gemaakt. Hij was naïef ten aanzien van de plannen van Stalin en dacht de dictator wel tot een meer gematigd beleid te kunnen overhalen. Roosevelts benadering verschilde echter niet wezenlijk van die van Churchill, die had verklaard dat hij om de oorlog te winnen bereid was ,,met de duivel aan tafel te gaan'', en dat hebben hij en Roosevelt ook inderdaad gedaan.

De aantijgingen over de invloed van Hiss zijn door rechts voor politieke doeleinden opgeklopt; Hiss was in Jalta in feite een bijfiguur.

Het is bovendien zo dat isolationistisch rechts oorspronkelijk helemaal geen oorlog had wíllen voeren – dat heeft het gemakshalve maar vergeten toen het de Democraten begon te beschuldigen van slapheid jegens het communisme. Niets was uiteraard verder van de waarheid. Roosevelt heeft nog voor zijn dood ingezien dat Stalin niet te vertrouwen was, en Truman kreeg de Koude Oorlog te voeren. Roosevelt hoefde zich voor zijn optreden niet te schamen, maar Bush voor zijn opmerkingen wél.

Jacob Heilbrunn is commentator bij de Los Angeles Times. © LA Times/Washington Post.