Referendum kwelt grote partijen (Gerectificeerd)

In de campagne voor het referendum over de Europese Grondwet staan de grote politieke partijen tegenover de kleintjes. Wie regeert en wie oppositie voert doet er even niet toe.

Premier Balkenende is ,,nog steeds optimistisch'', zei hij gisteren. En hij niet alleen. Bij politici die deze maand campagne voeren om steun van de kiezer te krijgen voor de Europese Grondwet valt steeds vaker met enige vertwijfeling verwoorde hoop op te tekenen. Drie weken voor het referendum op 1 juni loopt de spanning op. Het kán nog `ja' worden, maar de opiniepeilingen wijzen hardnekkig op een meerderheid voor het `nee'.

Voorstanders hebben de indruk dat kiezers die neigen naar nee niet zozeer tegen de Grondwet zelf zijn, maar uiting geven aan een algemeen gevoel dat Europa zich te snel heeft ontwikkeld, en dat het tijd is voor een pas op de plaats, zoals SP-leider Marijnissen betoogt. Politieke leiders van het ja-kamp praten er nog niet graag over, maar een nee – bij voldoende opkomst – betekent dat de Tweede Kamer niet alleen in een lastig parket komt in de Europese Unie, maar ook tegenover de kiezer: blijkbaar is de meerderheid van de partijen dan op een fundamenteel onderwerp op een door de kiezer ongewenst spoor. Want niet alleen het kabinet, maar ook een grote meerderheid van de Kamer voert campagne voor ja: de drie grote partijen, plus D66 en GroenLinks.

Reden te meer voor die partijen om in de laatste drie weken alles op alles te zetten om het ja te laten zegevieren. Maar hoe? Als iets opvalt, is het dat de regels van de gewone politieke campagne niet opgaan. Voor het eerst hebben proteststromingen, van de SP tot de Groep Wilders en de LPF, zicht op een absolute meerderheid van uitgebrachte stemmen. Politici die altijd op zoek zijn naar zwevende kiezers, moeten opeens alles in het werk stellen om hun eigen achterban te overtuigen. De grote partijen bevechten niet elkaar, maar staan samen tegenover kleintjes. Wie regeert en wie oppositie voert doet er even niet toe. Lijsttrekkers zijn ineens minder belangrijk dan hun argumenten. Op de websites van de partijen domineren niet vlotte stemmentrekkers maar rijtjes pro's (bij de een) en contra's (bij de ander), aangevuld met een enkele gezaghebbende stem van `buiten' – zoals ex-premier Kok bij de PvdA. En altijd staat er een rijtje `mythes' naast die de tegenpartij in leven houdt.

Het steekwoord voor de campagne tot nu toe is `onwennigheid', meent Niesco Dubbelboer, Kamerlid (PvdA) en een van de initiatiefnemers van dit referendum. ,,Een referendum polariseert, het gaat echt over ja of nee. Daaraan zijn wij in onze consensuscultuur niet gewend.''

Als hét voorbeeld tot nu toe geldt minister Donner (Justitie, CDA), die in april op een bijeenkomst van zijn partij het perspectief schetste dat `nee' tegen de Grondwet kan leiden tot Europese desintegratie en uiteindelijk oorlog. Die woorden leidden niet alleen tot voorspelbare kritiek uit het nee-kamp, maar verrassenderwijs ook tot afkeuring van Donners partijgenoot minister Bot (Buitenlandse Zaken).

Volgens ChristenUnie-voorman Rouvoet, in het nee-kamp, bedient vooral het ja-kamp zich steeds meer van demagogische argumenten. ,,Ze wijzen altijd maar op de negatieve gevolgen van het nee. Waarom geen positieve argumenten?'' Het ,,ergste voorbeeld'' vindt hij premier Balkenende die een nee tegen de grondwet na zijn bezoek aan Israël in verband bracht met het risico van een holocaust. ,,Een bedenkelijk niveau'', aldus Rouvoet.

Omgekeerd beschuldigen voorstanders het nee-kamp er weer van `oneigenlijke argumenten' te gebruiken, zoals onvrede over de Euro en de uitbreiding van de EU. [Vervolg REFERENDUM: pagina 2]

REFERENDUM

'Je kan in een referendum nu eenmaal geen tsja stemmen'

[Vervolg van pagina 1] Geert Wilders gaat vanaf maandag op een bustour betogen dat Nederland door de Europese Grondwet niet meer baas in eigen land is. De SP flirt met het thema van een uitbreiding, met een poster waarin Europa is ingekleurd tot aan Rusland. Nederland is `van de kaart': zowel radeloos als verdwenen.

Dit alles betekent ook dat het referendum vooralsnog wel over Europa gaat, en niet over bijvoorbeeld het kabinet-Balkenende of de ontevreden huisartsen, zoals sommigen vooraf vreesden. Mede-initiatiefnemer Dubbelboer is wat dat betreft al tevreden: Europa leeft, en dat was óók een bedoeling van het referendum. ,,En ik heb er altijd rekening mee gehouden dat dit ook tot een nee kan leiden''. Omgekeerd vindt hij het niet raar dat partijen zich `intuïtief' een beetje terughoudend opstellen. Het referendum is, anders dan het Franse referendum op 29 mei, niet bindend, maar een advies dat de Tweede Kamer aan de kiezer vraagt. ,,Campagne voeren betekent voor de Tweede Kamer dus eigenlijk dat je de adviseurs advies geeft over hun advies''. Van het kabinet kan meer worden verwacht, zo vinden veel Kamerleden: dat heeft mee-onderhandeld en getekend voor het compromis dat deze Europese Grondwet is.

Ook VVD'er Van Baalen merkt dat er steeds meer leven komt in `de doodskist van de democratie' – zoals VVD-erelid Vonhoff het referendum noemde. Van Baalen, in de Tweede Kamer Europawoordvoerder van de VVD, is voorlopig het gezicht van de VVD-campagne, nu het campagneteam onder leiding van staatssecretaris Rutte heeft besloten fractieleider Van Aartsen vooral de laatste twee weken in te zetten.

Van Baalen krijgt elke dag tientallen e-mails van VVD-leden over de Europese Grondwet, en bijna allemaal zeggen ze nee, vertelt hij. Voor hem is nu al duidelijk dat dit referendum een ,,eens-maar-nooit-weer-verhaal'' is. Hij vindt dat er ,,veel te veel emotie in de discussie is geslopen''. Het liefst zou Van Baalen het helemaal niet over de `Grondwet' hebben, maar over een `spoorboekje voor betere besluitvorming' – want dat is waar het volgens hem om zou moeten gaan.

Hij klaagt over de ,,euforische voorstanders'', ook wel `Euroforischen'. Hij voert liever een `nuchtere campagne'. Enthousiast of niet, nee stemmen en de Grondwet blokkeren betekent nu eenmaal veel verlies van tijd en energie, omdat er weer jaren zal worden onderhandeld in Europa. Dan maar ja. ,,Je kan in een referendum nu eenmaal geen tsja stemmen''.

Ook de andere partijen houden in hun campagne nadrukkelijk rekening met tegenzin bij hun electoraat. PvdA-leider Bos vult zijn pleidooi voor een ja aan met voortdurend begrip voor weifelaars. Ook ex-premier Kok combineerde een steunverklaring aan de Grondwet met een vriendelijk woord voor de Eurocritici. De gele kaart die nationale parlementen kunnen geven aan nieuwe Europese besluitvorming geldt voor alle partijen als een grote lokker, zelfs voor de meest pro-Europese grote partij, het CDA.

Behalve het kabinet voeren alleen CDA en D66 een campagne die gericht is op alle kiezers. CDA-fractievoorzitter Verhagen kwam met een plannetje om alle fractievoorzitters op één affiche te krijgen, terwijl ook een campagneclubje van het kabinet met zo'n idee speelde. Dat het niet zo gaat, komt omdat de meeste partijen al moeite genoeg hebben om hun eigen achterban te overtuigen. De VVD prijst de Grondwet de komende weken aan als een `liberaal project' – overigens precies de reden waarom de SP ertegen is. De PvdA ziet een sociaal Europa verrijzen, GroenLinks adverteert met de garanties voor milieu waaraan volgens de Grondwet voortaan al het beleid moet voldoen. Maar CDA en VVD gaan de komende weken juist beklemtonen dat economische groei in de Grondwet voorop staat, en dat Nederland daar wegens de eigen open economie belang bij heeft. Iedereen heeft zijn eigen ja, maar de logica van de campagne vereist dat daarover niet onderling wordt gesteggeld.

In de campagne gaat de komende weken ook gestreden over hoe een nee geïnterpreteerd moet worden. Bij de partijen van Bos (PvdA) en Van Aartsen (VVD), die beide sympathie hebben voor een zeker populisme, komt dan een nieuwe discussie over de pro-Europese koers op gang. Maar CDA'er en Europadeskundige Jan Jacob Dijk vergelijkt een nee met een schot hagel: de muis is dood, maar je weet nooit welk kogeltje raak was. En het CDA, zelf tegenstander van het referendum, is niet vergeten dat het coalitiepartner VVD was die onder aanvoering van Van Aartsen het experiment aan een meerderheid hielp. Niet voor niets klaagde Verhagen al dat zijn partij nu ,,harder campagne voert dan de partijen die dit referendum zo graag wilden''.

Maar na 2003, toen PvdA-leider Bos de verkiezingen in veertien dagen won, weet elke partij: je kan rustig een maand voor de stemming op vakantie gaan. Het gaat om de laatste dagen.

Rectificatie / Gerectificeerd

In het overzicht bij het artikel Tweede Kamer is op voorhand voor de Grondwet (11 mei, pagina 2), staat dat GroenLinks tegen de Grondwet is. Dat is onjuist. GroenLinks is voorstander van de Grondwet, maar zal de uitkomst van het referendum volgen.