Mandela boos over verdisneysering van zijn naam

In Zuid-Afrika dient een rechtszaak over de commerciële uitbuiting van Nelson Mandela als naam en product.

Je komt hem tegen op koelkasten, als magneetje. Op gerieflijke kussens, om op te zitten. Als teddybeer, om te knuffelen. En als kunstenaar, in prijzige galerieën. Nelson Mandela, held uit de antiapartheidsstrijd, Zuid-Afrika's eerste zwarte president, de levende legende, heeft een naam die letterlijk miljoenen waard is. Daar wil hij zuinig op zijn.

Wereldwijd bewonderd om zijn status als de Grote Verzoener heeft hij gisteren het Hooggerechtshof in Johannesburg laten weten waar wat hem betreft de grenzen liggen als het gaat om de commerciële uitbuiting van zijn naam. Bijgestaan door een team van advocaten heeft Mandela een van zijn oudste vrienden en voormalig raadsman Ismail Ayob aangeklaagd voor misbruik van hun vertrouwensrelatie.

Ayob zou samen met zijn vrouw en een Zuid-Afrikaanse zakenman schilderijen van Mandela's hand hebben verkocht zonder zijn medeweten. Hij zou Mandela (86) ook hebben laten tekenen voor de overdracht van zijn intellectuele eigendomsrechten aan een bedrijf waarvan Ayob directeur is.

,,Ayob heeft op een malafide manier gehandeld'', schrijft Mandela in een beëdigde verklaring. ,,Hij heeft me laten geloven dat hij aan mijn wensen en verzoeken zou voldoen terwijl hij in feite een aparte en geheime agenda had. (..) Het vertrouwen dat ik jaren in Ayob en zijn vrouw heb gesteld is onherstelbaar verstoord.''

Ismail Ayob stond bekend als de `Stem van Mandela' tijdens zijn 27 jaar durende gevangenschap onder het blanke apartheidsregime. Hij was een van de weinigen die hem op Robben Eiland mocht bezoeken. Hij vertelde de wereld hoe Mandela zich voelde en hoe het volgens hem met Zuid-Afrika verder moest. Ayob was ook degene die zich na Mandela's vrijlating ontfermde over zijn zakelijke belangen. Kocht auto's en huizen, betaalde zijn rekeningen, droeg zorg over donaties en betaalcheques.

Vanzelfsprekend was het dus ook Ayob die drie jaar geleden toestemming kreeg om een serie lithografieën te verkopen met Mandela's handtekening erop. Mandela had in samenwerking met een professionele schilder een aantal prenten gemaakt van zijn uitzicht op Robben Eiland. De Touch of Mandela heet die kunst. De lithografieën bleken kaskrakers. Televisiester Oprah Winfrey kocht er een aantal, net als voetballer David Beckham en de Amerikaanse oud-president Bill Clinton. De opbrengst had naar de verschillende Mandela stichtingen moeten gaan, die projecten steunen voor kinderen, democratie of de strijd tegen aids. Achttien maanden geleden gaf Mandela aan Ayob de opdracht te stoppen met de verkoop van de lithografieën. Maar Ayob ging door en stak naar verluidt miljoenen randen in eigen zak.

De rechtszaak tegen Ismail Ayob is niet de eerste poging om de inflatie van Mandela's naam te stoppen. Een advocaat gespecialiseerd in intellectueel eigendom heeft namens Mandela inmiddels 45 zaken aangespannen tegen wat hij noemt de ,,verdisneysering'' van de Nobelprijswinnaar. Een van de verdachten is een Nederlandse vrouw die Mandela's naam als handelsmerk registreerde. Toen ze er op werd aangesproken, beweerde ze de naam van een ,,een heilige Sanskriet'' had gebruikt en niet van de oud-president van Zuid-Afrika.

Een man in Sydney registreerde nelsonmandela.com als domeinnaam op het internet. Hij heeft de naam inmiddels teruggeven aan Mandela. Een kledingbedrijf probeerde Mandela's gevangenennummer op Robben Eiland te registreren, 46664. Het bedrijf is aangeklaagd en inmiddels failliet. In december beval een rechtbank een Zuid-Afrikaans bedrijf te stoppen met de verkoop van munten met het gezicht van Mandela erop. En een zwendelaargilde verdiende een onbekend bedrag aan nelsonmandelafoundation.com waar gulle gevers werden uitgenodigd geld over te maken op een Cypriotische bankrekening voor het `goede doel'.

,,Zoals u weet is Nelson Mandela geen man die snel boos wordt'', zei zijn advocaat George Bizos vanochtend op de Zuid-Afrikaanse radio. ,,Maar hij is trots op zijn reputatie van iemand met strikte normen en waarden. Daar mag niemand aan tornen.'' De rechtszaak die nu is aangespannen laat zien dat Mandela zijn status als politiek icoon al lang voorbij is gegroeid. Mandela is als een popster, een commercieel product. Hij kan alleen met dure advocaten verzekeren dat hij niet vanzelfsprekend ook van iedereen is.