Duizelingwekkende docu over zicht op Petersburg

Het blijft verbazingwekkend dat mensen vroeger alleen konden zien wat ze zelf zagen. Voor de uitvinding van de fotografie was het niet mogelijk Rusland in Nederland te zien, of Volendam in Petersburg. Het is zo gek dat het bijna niet meer voorstelbaar is.

Een beetje dichterbij komen we door een film als Petersburg, Places and Paintings van Ben van Lieshout, een documentaire over de Russische kunstenares Tatjana Vassievich. Zij laat zien hoe het ging vóór de fotografie uitgevonden werd, toen men zich nog moest behelpen met de schilderkunst.

Petersburg, Places and paintings is een duizelingwekkende documentaire, juist omdat er weinig in gebeurt. Het enige dat we eigenlijk te zien krijgen zijn stadsgezichten, die door Vassievich worden geschetst en vervolgens in haar studio worden geschilderd. Zelfs als niet het stadsgezicht, maar een close-up van Vassievich in beeld komt, leidt dat niet af, want zij heeft een gezicht dat weinig aandacht vraagt, of in ieder geval filmt Van Lieshout het zo dat we niet naar haar kijken, maar haar zien kijken.

Er zijn in Petersburg, Places and Paintings voortdurend twee scheppers aan het werk: Vassievich en Van Lieshout zelf. Kwast, camera en werkelijkheid, daar draait het om. De film doet daardoor denken aan El sol de membrillo (1992), een documentaire van Victor Erice over de schilder Anonio Lopez, al werd daar de relatie van schilderkunst en film veel meer op de spits gedreven. In die film gaat het om het schilderen en filmen van één boom, hier om een veelvoud van gebouwen, straten, opschriften, voertuigen.

Vassievich heeft een voorkeur voor plekken die weinig pittoresk zijn. In Petersburg en in Berlijn schildert ze troosteloze woonwijken en resten van het communisme; anonieme pleinen, stationsrestauraties en oude spoorbruggen. Het zijn de plekken waar meer mensen zich toe aangetrokken voelen, misschien omdat je je er als je jong bent zo jong en nieuw kunt voelen.

Bij Vassievich komt er ook al nostalgie bij: ze zoekt naar de plekken van haar jeugd die nog niet veranderd zijn door reclame en andere kapitalistische import.

Vassievich heeft in Amsterdam op een kunstacademie gezeten, vermoedelijk, want de documentaire is niet scheutig met biografische informatie. Ze komt in deze stad ook nog steeds. Amsterdam schilderen doet ze niet, daarvoor is de stad volgens haar te mooi. Die heeft haar schilderijen niet nodig.

Of Vassievich' schilderijen zelf mooi of goed zijn is een vraag die de documentaire niet stelt en die ook achteraf niet van belang wil worden. Je kunt ze zien ontstaan, en dat is meer dan genoeg.

Petersburg, places and paintings. Regie: Ben van Lieshout. In: Filmmuseum, Amsterdam.