Bewogen verleden van koninklijk geschenk (Gerectificeerd)

Het nationale geschenk aan Beatrix heeft een lange voorgeschiedenis. Maar vooral zegt het stilleven met sinaasappel Vivat Oraenge veel over de verhouding Nederland en Oranje.

Drie heren uit de wereld van de kunst gingen in januari 2004 met het vliegtuig naar Londen. Het sneeuwde zo erg, dat ze uiteindelijk met vier uur vertraging aankwamen bij de vermaarde kunsthandelaar Johnny van Haeften. ,,We waren nogal uitgewrongen, maar toen we het schilderij zagen waren we meteen helemaal opgefrist. Het was zo mooi – ongelooflijk,'' vertelt Jan Maarten Boll, voorzitter van de Vereniging Rembrandt.

Dat schilderij was Vivat Oraenge van Jan Davidsz. De Heem (1606-1683/84), een vermaarde schilder van stillevens. De Vereniging Rembrandt wil het stilleven met de sinaasappels aankopen voor het openbaar kunstbezit, als cadeau van zo veel mogelijk Nederlanders voor het 25-jarig jubileum van koningin Beatrix. De benodigde 730.000 euro moet dan ook worden opgebracht door de Nederlandse burgers, die het schilderij op dit moment kunnen bekijken in het Rijksmuseum.

Vivat Oraenge is volgens de pleitbezorgers niet alleen een prachtig schilderij, maar ook een werk van grote historische betekenis. ,,De balans tussen de staat en het koningshuis is al eeuwen een kwestie. Die weegschaal zit in het schilderij'', zegt Boll. Het stilleven is namelijk een steunbetuiging aan het huis van Oranje, toen dat rond 1670 de zoveelste machtsstrijd uitvocht met de burgerlijke regenten. ,,Kunstgeschiedenis is vaak kunst én geschiedenis en dit schilderij is daarvan een icoon.''

Toen Willem III in 1668 meerderjarig werd, was de positie van Oranje zwak. Nederland was stadhouderloos en een jaar ervoor hadden de Staten van Holland dat proberen te bestendigen met het Eeuwig Edict. Willem werd wel kapitein-generaal – opperbevelhebber van het leger, maar geen stadhouder. Toen de militaire dreiging toenam, groeide de bereidheid om hem ook weer stadhouder te maken. In het rampjaar 1672, toen vier landen Nederland aanvielen, was de positie van Willem III al weer ijzersterk.

Deskundigen houden het erop dat het ongedateerde stilleven van 63 x 49 centimeter is gemaakt tussen 1667 – het jaar van het Eeuwig Edict – en 1672, toen de Oranje geen steun meer nodig had. ,,Rond 1668'', is de schatting van Boll. ,,Toen kwam de rol van de stadhouder weer op tafel. De Heem was toen ook in Utrecht, na jaren in Antwerpen te hebben gewoond.'' De doopsgezinde en later katholieke De Heem was waarschijnlijk geen aanhanger van de calvinistische Oranjes, maar zijn onbekende opdrachtgever blijkbaar wel.

Politieke kunstwerken zijn gewild bij machthebbers. Een portret van Willem III, waarvan De Heem mede-maker is, werd in 1793 door de Franse bezetters uit Paleis Het Loo meegenomen en hangt nog altijd in Lyon. Niet veel later kocht Lucien Bonaparte – broer van de Franse keizer – Vivat Oraenge. ,,De overwinnaar wil als buit het liefst iets wat de vroegere macht van de overwonnenen symboliseert'', zegt Boll. Zo roofden de nazi's in 1940 Vivat van een joodse eigenaar om in het Führer-museum te hangen – na de oorlog is het werk hem onmiddellijk teruggeven.

Vivat Oraenge is ook eigendom geweest van Jorge Guillermo, de vroegere echtgenoot van prinses Christina – of van beide toenmalige echtelieden zoals uit betrouwbare bron valt te vernemen. ,,Van Haeften heeft het werk in 1991 gekocht van Jorge Guillermo, zo heeft hij mij verteld, en het vervolgens voor 400.000 pond doorverkocht aan een echtpaar in Zwitserland'', verklaart Boll. Dat echtpaar biedt het schilderij nu te koop aan, voor 500.000 pond. ,,Door de koersval van het pond en de inflatie maken de verkopers feitelijk verlies, maar ze zijn erg blij met de bestemming.''

Die bestemming is Paleis Het Loo, waar Beatrix Vivat Oraenge op 13 augustus namens de staat in ontvangst zal nemen. ,,Het Loo is de meest geschikte omgeving, omdat het daar permanent kan worden getoond'', zegt Boll. ,,Bovendien is Het Loo van origine het paleis van de koning-stadhouder. Vivat Oraenge vertelt het verhaal van de Oranjes: van macht, naar onmacht en uiteindelijk gezag.''

Voor informatie: tel. 070-4271720 of www.vivatoraenge.nl

Rectificatie

In het artikel Bewogen verleden van koninklijk geschenk (11 mei, pagina 9) staat dat het stilleven Vivat Oraenge een nationaal geschenk is voor koningin Beatrix. Dit is onjuist. Het betreft hier een particulier initiatief van de Vereniging Rembrandt, die het schilderij met steun van de bevolking wil aankopen voor het nationaal kunstbezit. Het schilderij wordt geschonken aan Paleis Het Loo.