Zand en hoe kom je er af?

Een hoop zand kost minder dan een kinderpartijtje in een hamburgerhuis en is veel leuker voor kinderen. Trakteer ze op een vers gekiepte berg en geen omkijken heb je meer naar de verjaardagsgastjes. Maar wat kost zand? Een particulier die wat zand zoekt, staat voor raadsels.

Een inwoner van De Meern bij Utrecht wil van zijn zand af. Hij biedt het aan in een advertentie op internet. Twee kuub (kubieke meter) zand. Het is gratis af te halen. Dat klinkt onheilspellend.

Vorige maand adverteerde ook iemand met zand, ook twee kuub en deze adverteerder zou tien euro toe geven als het zand werd opgehaald. Geld toe bij zand!

Onbegrijpelijk zijn dan zandhandelaren – te vinden op internet – die voor een kuub 50 euro vragen. Een zandman in Heemskerk aan de telefoon: ,,en dan verdienen we er niks aan''. Hij bedoelt dat als iemand maar 1 kubieke meter hebben wil, 50 euro nauwelijks de kosten dekt.

Voordelig adresje lijkt Wielinga's Expeditiebedrijf in Harkstede, tussen Groningen en Hoogezand. Daar kost zand per kuub maar 5 euro. Maar let op. Als je het zelf ophaalt. Daar zit het hem in. Als ik telefonisch informeer naar de prijs van het zand wordt onmiddellijk gevraagd waar het heen moet. De afstand maakt bij zand veel meer uit dan bij garnalen. Die rijden naar Marokko om gepeld te worden en komen weer helemaal terug. De prijs voor een kilo gepelde garnalen is zo hoog dat de transportkosten daarbij zijn te verwaarlozen.

Zand zelf kost haast niks, maar het verplaatsen wel.

Onder en op Nederland ligt zand zat. Ook in zee. Maar het mag niet lukraak gewonnen worden. Het meest beschikbaar is ophoogzand ofwel vulzand, spuitzand of stopzand. Het stopzand uit een put bij Harkstede heet woudzand en uit de Waddenzee komt stierezand dat wat grover is dan stopzand uit zee en IJsselmeer. Stopzand is prettig zand om in te liggen en om mee te spelen. Het is verder voor niets anders geschikt dan vulmateriaal.

Een berg stopzand op de stoep blijft niet lang overeind, de korrels rollen naar beneden langs de helling. Ze begonnen als scherfje (bijvoorbeeld kwarts) in de bergen, maar raakten op reis naar zee hun scherpe randen en hoeken kwijt. Ze werden onderweg gepolijst.

Voor cement is rond zand niet geschikt. In cement moet scherp zand, met hoekige korrels. Bovendien mogen er niet zoveel schelpjes inzitten als in stopzand gevonden worden. Een oplettend kind in de zandbak kan ook een tandje vinden in het zand. Van een haai.

Een kuub zand weegt meer dan anderhalve ton. Het moet in een vrachtwagen vervoerd worden die halfvol per kilometer net zoveel kost als volgeladen. Daarom vraagt de zandhandel bij afname van veel zand maar 10 euro per kuub, tenminste, als er niet al te ver mee gereden moet worden.

Dat geldt overal in Nederland, hoe dichter bij de trechter hoe minder het zand kost. De trechter staat op de wal, vaak langs de waterkant. Hij wordt met zand gevuld vanuit een schip. Een vrachtauto rijdt onder de trechter om het zand er uit op te vangen. Het laatste stukje van de reis die het zand maakt, is het duurst.

Voor kleine hoeveelheden, een kuub voor een tegelpad of een halve voor een zandbak, kan men de misdaad ingaan; met wat zwart geld bij de trechter bedelen om een ritje dat buiten de administratie blijft. Of tien keer met een aanhangwagentje heen en weer.

Maar wat moet je met zand waar je vanaf wilt? Heel eenvoudig. Niks doen. Een berg overtollig stopzand op je erf verdwijnt vanzelf. Als het droog is en waait ontstaat een zandverstuiving waar Natuurmonumenten zoveel moeite voor doet met bulldozers in natuur waar nu gras groeit.

Los zand waait weg en dat kost niks.