Britten stapelen in Europa fout op fout

Tony Blair heeft het mis als hij denkt dat een Frans `nee' tegen de Europese Grondwet een Brits referendum onnodig maakt, meent Ian Davidson.

Tony Blair heeft, wat heel bijzonder is, voor de derde achtereenvolgende maal de verkiezingen gewonnen. Maar door zijn sterk geslonken meerderheid in het Lagerhuis en zijn eigen geschonden reputatie is zijn politieke positie ernstig verzwakt. Het gevolg is dat hij er ongunstig voor staat om de komende problemen aan te pakken, en het lastigste probleem wordt de nieuwe Grondwet van de Europese Unie.

Die Grondwet, die vorig jaar door de 25 lidstaten is aangenomen, stelt op zich niet zoveel voor. Hij introduceert een paar belangrijke verbeteringen voor het stemmen bij meerderheid in de raad van ministers. Hij geeft het Europees Parlement wat meer bevoegdheden. Hij bevat een Handvest van Grondrechten. Hij zal misschien iets bijdragen tot de harmonisatie van het buitenlands beleid van de lidstaten. Maar een revolutionair document is het niet.

Naar goed Brits constitutioneel gebruik zou je verwachten dat de regering deze Grondwet ratificeert door middel van een stemming in het Lagerhuis; tot aan de recente algemene verkiezingen zou de reusachtige meerderheid van de regering meer dan voldoende zijn geweest. Maar Blair, in het nauw gedreven door de controverse over de impopulaire en misschien zelfs illegale oorlog in Irak, dacht problemen in Westminster te kunnen vermijden door de ratificatie uit te stellen tot 2006 – veilig ver weg in de toekomst – en voor te stellen hierover bij nationaal referendum te beslissen.

Helaas ziet het er nu naar uit dat Blair dat referendum niet gaat winnen, want alle peilingen laten een ruime, hechte meerderheid tegen de Europese Grondwet zien.

Misschien hoopt Blairs regering dat gebeurtenissen elders haar zullen redden. Frankrijk houdt eind deze maand een referendum over de Grondwet, en de Britten denken kennelijk dat een Frans `nee' hun probleem uit de weg zou kunnen ruimen. Merendeels verwacht men namelijk dat als Frankrijk de Grondwet afwijst, de Grondwet is afgeschreven, en dat dan geen Brits referendum meer nodig zal zijn.

Als Blair daarop rekent, heeft hij het mis. Het is bovendien precies het soort vergissing dat de Britten in hun betrekkingen met Europa al een halve eeuw lang hebben gemaakt.

Enkele recente Franse peilingen laten nu een meerderheid zien vóór de Grondwet. Maar zelfs als de Fransen tegen stemmen, lost dat het Britse probleem nog niet op; integendeel, dat zou Frankrijk en heel Europa in een grote politieke crisis over de toekomst van de Europese Unie storten – het soort crisis dat de Britten nu juist een halve eeuw lang hebben proberen te vermijden. Want als de Grondwet dood is, wat gebeurt er dan?

Niet één belangrijk lid van de Unie zal geïnteresseerd zijn in het Britse standpunt in dezen. Toen Tony Blair in 1997 met groot machtsvertoon werd gekozen, werd hij in heel Europa verwelkomd als de meest pro-Europese Britse premier sinds Edward

Heath een kwart eeuw eerder. Hij sprak Frans en leek zich op zijn gemak te voelen met de buren aan de overzijde van het Kanaal. Belangrijker nog was dat hij een voorstander leek te zijn van de Europese integratie. Acht jaar later weet Europa wel beter.

Het is nu duidelijk dat Blair fundamenteel gekant is tegen het idee van een politiek meer geïntegreerd Europa. Niet alleen heeft hij Groot-Brittannië de afgelopen vier jaar buiten de Europese munt gehouden, hij heeft tijdens zijn verkiezingscampagne ook duidelijk gemaakt dat hij niet verwacht dat het Verenigd Koninkrijk zich er de komende vijf jaar wél bij zal aansluiten.

Zo nu en dan flirt Blair met het idee van meer Europese samenwerking op het gebied van buitenlands beleid en defensie, maar in de afgelopen drie jaar heeft de praktijk uitgewezen dat hij zich liever schikt naar het oorlogsbeleid van president Bush dan te streven naar ook maar iets van gemeenschappelijkheid met Europa. Kortom, Blair is net zo fel tegen het Europese project als al zijn voorgangers.

Een fundamenteel verschil tussen Frankrijk en Groot-Brittannië is dat het merendeel van de gevestigde Franse politieke elite sinds lang in grote lijnen Europees gezind is. Als de Franse kiezers `nee' stemmen, zal dat niet zozeer een stem tegen de Grondwet zijn als wel een proteststem tegen president Jacques Chirac, of een uiting van bezorgdheid over de gevolgen van de uitbreiding van de Europese Unie naar Midden-Europa.

Blair daarentegen kán een referendum over de Grondwet niet winnen, niet alleen omdat vrijwel de hele populaire pers er tegen is, maar ook omdat noch hij noch enige andere vooraanstaande politieke leider in Groot-Brittannië ooit een goed woord over heeft gehad voor de Europese integratie.

De crisis over de toekomst van de Europese Unie die zou worden ontketend door een Frans `nee', zou een tijdje kunnen duren. Maar als de Britten zich verbeelden dat de Grondwet eenvoudigweg zou verdwijnen, en dat daarmee de kous af zou zijn, dan houden ze zichzelf voor de gek.

Integendeel, zij zullen, net als de rest van Europa, verwikkeld raken in een fundamenteel debat over de doelstellingen van de Unie. Dan zullen zij gedwongen zijn openlijk en uitdrukkelijk keuzes te doen over het soort Europa dat zij wensen, en dat zal wrijving geven met de buren.

Uiteindelijk zullen de Fransen en andere vooraanstaande lidstaten waarschijnlijk proberen langs een andere weg een politiek meer geïntegreerd Europa te realiseren. Het institutionele middel daartoe wordt naar alle waarschijnlijkheid de groep van lidstaten die er al blijk van hebben gegeven te streven naar een meer verenigd Europa door zich aan te sluiten bij de eurozone, of zich daarvoor kandidaat te stellen. Als de Grondwet wordt afgewezen, zouden de Britten, die hebben verkozen buiten die groep te blijven, weleens tot de ontdekking kunnen komen dat zij zich naar een nóg marginaler positie in Europa hebben gemanoeuvreerd.

Ian Davidson, voormalig columnist van de Financial Times, is adviseur en columnist van het Europese Beleidscentrum in Brussel. Zijn meest recente boek is `Voltaire in exile'.

© Project Syndicate