Verstilde, zuivere biografie van Marcel Proust

Hedendaagse technieken als zendmicrofoons en videocamera's vormen de zegen van de Proust-cylcus die het Ro Theater brengt in de regie van Guy Cassiers. Vanaf het eerste deel, De kant van Swann, heeft Cassiers de tijdloze roman fleuve van Marcel Proust gevangen in een beeldtaal die niet historisch is, maar behoort tot deze tijd. Met Proust 4: De kant van Marcel voltooit Cassiers in samenwerking met decorontwerper Marc Warning zijn theatrale tetralogie. Deze voorstelling behelst geen weergave van een van de romandelen, maar toont de biografische kant van Proust (1871-1922).

Het resultaat is betoverend, poëtisch en zo verstild en zuiver, dat de voorstelling bijna breekbaar wordt. Het is theater dat gemaakt is `langs lijnen van geleidelijkheid'. Cassiers verwerpt elke conventionele dramaturgie die bepaald wordt door spanning, actie, dialoog. In trage, zich langzaam ontwikkelende lijnen beleeft de toeschouwer de laatste jaren van Prousts leven, gezien door de ogen van zijn dienstbode Céleste Albaret. Haar herinneringen, die ze pas in 1972, vijftig jaar na de dood van de schrijver, optekende vormen samen met tekstpassages uit de roman het verhaal van Proust 4.

Dit deel vormt een contrast met het eerste deel. De oudere Proust, vertolkt door Paul R. Kooij, staat in donkere mantel op het toneel. Achter hem, slechts zichtbaar in videobeelden, verhaalt Eelco Smits als de jonge Marcel over zijn passie voor het schrijven. De kunstenaar als jongeman en de kunstenaar als oude man zijn weliswaar gescheiden, toch vormen ze een geheel. In deel 1 was de oude Proust slechts een videoschim. Voor de schrijver is rust heilig.

In de bijna bevroren stilte van de regie vloeien film- en toneelbeelden in elkaar over. Wanneer Proust uitkijkt over zee zien we golvend water, we horen het ruisen. De buitenwereld dringt naar binnen.

Fania Sorel als Céleste jr. is een levende sculptuur. Haar parelwitte prachtjurk dwingt haar tot roerloosheid. Ze is even onbeweeglijk als ongrijpbaar. Tussen de oude schrijver en de jonge dienstbode ontstaat op subtiele wijze een liefdevolle toenadering. Dit behoeft geen grote gebaren, een enkele zin of een veelzeggende blik is voldoende.

Marlies Heuer als Céleste sr. verbeeldt de dienstbode die terugblikt op haar jaren met Proust. Ook voor haar geldt dat de tijd verdwenen is, dat alleen herinneringen overblijven. Heuer zit als Prousts gevangene opgesloten in een klein kamertje, waarin een videocamera op haar staat gericht. Als zij in een achteloze beweging het witporseleinen koffiekopje neerzet, is dat gebaar meters verderop in een reusachtige herhaling te zien. Heuer speelt haar rol op een licht-ironische wijze. Ze zet enkele misverstanden recht in een prachtige mengeling van vertedering en drang tot waarheid. Zo wil de mythe dat Proust op zijn sterfbed ,,mama'' tegen haar fluisterde, maar dit is een fabeltje, aldus Céleste Albaret. Haar minzame glimlach spreekt boekdelen.

Met de voltooiing van de Proust-marathon hebben Cassiers en zijn gezelschap een vorm in het Nederlandse theater geïntroduceerd die nieuw en onbekend was. Toneel behoeft geen felbewogen drama om te ontroeren. Geconcentreerd luisteren naar de tekst waarbij een minimale theatrale handeling voldoende is, kan boeiend zijn. Het gebruik van video's zorgt enerzijds voor uitvergroting, anderzijds schept het een verstilde intimiteit. Geen detail blijft ongezien. Binnenkort zijn alle delen van de Proust-cyclus achter elkaar te zien, zowel in het Kunstenfestival Brussel als in het Holland Festival. Dan moet blijken hoe de reeks als een doorlopend geheel werkt.

De alles overkoepelende lijn behelst die van het verlies en van het verdwijnen. `Verloren tijd, kom terug!' is het even optmistische als ook tragische devies van deze toneelcyclus.

Voorstelling: Proust 4: De kant van Marcel naar A la recherche du temps perdu van Marcel Proust, door het Ro Theater. Regie: Guy Cassiers. Gezien: 7/5 Ro Theater, Rotterdam. Te zien t/m 14/5 aldaar. Inl.: 010-4047070; www.rotheater.nl. Zie ook www.hollandfestival.nl.