Steenvaste datums

Laatst hoorde ik een meisje van vijftien, voor een zaal vol mensen, vertellen dat haar grootvader haar vaak mee uit eten had genomen en dat hij dan steenvast zei... volgde een kenmerkende uitspraak. Ik keek snel om me heen, maar zag niemand anders glimlachen. Waarschijnlijk heb ik het verkeerd verstaan, besloot ik, maar op zich zou het een fraaie verspreking zijn. Steenvast, zo vast als steen – dat klinkt zeer solide.

Ik had het, blijkt inmiddels, toch goed verstaan. Althans, veel meer mensen blijken STEENvast voor STEEvast te gebruiken. Op internet komt STEENvast ruim achthonderd keer voor, hoewel dit resultaat enigszins wordt vertekend door een gelijknamig vastgoedbedrijf. In de meeste gevallen is het gebruik echter onmiskenbaar. Twee voorbeelden: ,,Het festival is de laatste jaren steenvast vroegtijdig uitverkocht'' en ,,Ons antwoord is steenvast: nee''. Let wel: je vindt deze schrijfwijze niet alleen in chatrooms, waar slordig en snel wordt geschreven, of op sites van middelbare scholieren, maar ook op professionele websites, in teksten die langs een meelezer, een eindredacteur of een reclamebureau moeten zijn gegaan.

In de kranten valt de oogst mee – of tegen, het is maar hoe je het bekijkt. Sinds 1991 blijkt steenvast slechts zeven keer door de mazen van het net te zijn geglipt, onder andere bij het Rotterdams Dagblad, het Eindhovens Dagblad, De Stem en Het Parool. In 1991 was het raak in deze krant. Over een toneelstuk lazen we toen: ,,Behalve de held was hij ook steenvast de lakei en het dienstmeisje.''

De kans is groot dat veel mensen steenvast zeggen en schrijven omdat stee- ze niks zegt. Ze `corrigeren' dit tot steen, een verschijnsel dat taalkundigen volksetymologie noemen.

Ik denk overigens dat slechts weinig mensen paraat hebben dat stee- in feite van stede komt. Dat betekent hier niet `stad', maar `plaats'. Stedevast en steevast dateren al uit het begin van de vijftiende eeuw en betekenden oorspronkelijk `vast op zijn plaats blijvend'. Dit kon natuurlijk makkelijk overgaan in `vast' en `bestendig', betekenissen die volgens de Grote Van Dale inmiddels `verouderd' of `gewestelijk' zijn. Tegenwoordig wordt steevast vooral gebruikt, aldus Van Dale, voor `volgens vaste gewoonte; geregeld, altijd'.

De vergissing STEENvast voor STEEvast blijkt trouwens al hartstikke oud te zijn. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal geeft een voorbeeld uit 1651. ,,Het woord steevast'', schrijft dit wetenschappelijke woordenboek in een toelichting, ,,schijnt niet altijd te zijn begrepen; vandaar misschien verbasteringen als steenvast en steekvast. Het laatste is gebruikelijk als term in den vlasbouw in den zin van: vast bepaald, onveranderlijk.''

Over spelfouten gesproken: wat er is mis met deze zinnen, geplukt uit de krant die u nu leest? ,,Open brieven weigeren we doorgaans, evenals gironummers, adressen, datums van bijeenkomsten enzovoorts.'' En: ,,De schrijfwijze 20-02-2002 is een van de meest symmetrische datums uit de geschiedenis.''

Ik weet zeker dat veel lezers nu bijna hardop roepen: datums! Dat moet data zijn! Datums steekt als een zwerende vinger uit een zin, als schrijnend bewijs van gebrekkige taalbeheersing. Het meervoud van museum is musea, van centrum centra, van gymnasium gymnasia en van datum data.

Helaas, voor iedereen die dit denkt heb ik slecht nieuws. Ja, zo heeft u het hoogstwaarschijnlijk op school geleerd en daarom doen die `verkeerde' meervouden zo'n pijn aan uw ogen, maar officieel – volgens het Groene Boekje – hebben de genoemde woorden een dubbel meervoud. Je kunt dus, als je zou willen, op bepaalde datums in verschillende centrums naar meerdere museums gaan. En zelfs als je twéé gymnasiums hebt doorlopen zul je je erbij moeten neerleggen dat dit van overheidswege gesanctioneerde meervouden zijn. Dat ze soms je leesplezier vergallen doet daar niks aan af.