Vooruit dan maar, Tony

Wat heeft Tony Blair, die donderdag voor de derde keer als premier is gekozen, Groot-Brittannië nog te bieden? Miljoenen Britten zijn op hem uitgekeken. Waar staat hij voor? Als zijn working class vrouw Cherie was opgegroeid in het Blair-tijdperk had ze het nooit tot topadvocaat geschopt.

De precieze bedoelingen van Tony Blair zijn vaak lastig te doorgronden. Hij zet mensen nog al eens op het verkeerde been. Tekenend is een anekdote uit de jaren tachtig, kort na Blairs aantreden als Lagerhuislid voor Labour. Blair was een veelbelovende jonge parlementariër. Twee Conservatieve Lagerhuisleden nodigden hem uit voor een etentje om uit te vinden waarom hij zich in hemelsnaam bij de socialisten had aangesloten. Blair leek immers in veel van wat hij zei op een echte Conservatief. Hij had kritiek op de vakbonden. En hij steunde, zonder dat er expliciet bij te vermelden, veel van de denkbeelden van Margaret Thatcher.

Zat hij wel bij de juiste partij, vroeg het tweetal zich af; niemand minder dan de huidige Tory-leider Michael Howard en de later mislukte minister van Financiën, Norman Lamont (van wie de anekdote stamt). Aan het eind van de avond beseften ze dat Blair niet zozeer uit ideologische overwegingen bij Labour was terechtgekomen. De belangrijkste reden was zijn vrouw Cherie, die uit een rood arbeidersnest in Liverpool kwam.

Toch bleef Blair Labour trouw en verhuisde hij veertien jaar later naar een plek waar Howard alleen maar van kan dromen: Downing Street 10, de ambtswoning van de premier. De Britse kiezers hebben donderdag besloten dat Blair daar tot nader order mag blijven zitten. Van harte ging dat niet, velen zijn teleurgesteld in hem door de omstreden wijze waarop hij het Verenigd Koninkrijk de oorlog tegen Irak inloodste. Ze vinden dat Blair de dreiging die van Saddam Hoessein uitging, heeft overdreven.

Voor de deur van nummer 10, omringd door Cherie en zijn vier kinderen, verklaarde Blair gistermiddag vroom dat hij had ,,geluisterd en geleerd'' van de verkiezingsuitslag. Hij beloofde dat hij ,,onophoudelijk'' zou werken aan de zaken die het publiek zorgen baarden. Hij somde vervolgens een waslijst op van dingen waar hij werk van wil maken, van het immigratievraagstuk tot de hervorming van het onderwijs en van de gezondheidszorg tot een Balkenende-achtig herstel van respect voor gezag op school en op straat. ,,We hebben een loodzware agenda voor de derde termijn van de Labour-regering'', aldus Blair. Hij aaide zijn jongste zoon Leo nog eens over zijn bol voor de fotografen en stapte vermoeid de ambtswoning binnen.

Ook na acht jaar blijft Blair voor velen een ongrijpbare figuur. Waarom wilde hij eigenlijk nog een derde termijn, hoewel duidelijk was dat zijn populariteit tanende was. Is het eerzucht? De wens om als eerste Labour-leider uit de geschiedenis voor de derde achtereenvolgende keer de verkiezingen te winnen? Wil hij inderdaad zijn binnenlandse hervormingen afronden, met name verbeteringen in de gezondheidszorg en het onderwijs. Of hoopt hij zich te rehabiliteren voor `Irak'?

Waar staat Blair eigenlijk voor? ,,Bij Margaret Thatcher wist je dat precies, bij hem veel minder'', zegt Polly Toynbee, een vooraanstaand columniste van The Guardian. Blair zelf bestrijdt dat niet. ,,De sleutel tot het begrijpen van mijn politiek is dat ik niet accepteer dat je óf een traditionele Conservatief bent óf een traditionele socialist. Zo zit de wereld niet meer in elkaar'', verklaarde hij onlangs tegen een verslaggever van The Times. ,,Er is nog steeds een duidelijk progressieve lijn in de politiek en een Conservatieve, maar in het beleid krijg je tegenwoordig meer een mengeling. Dat ik dat erken betekent niet dat ik geen principes heb, het is zoals ik het voel.''

Die mengeling was ook zichtbaar in een televisiespotje van Labour, kort voor de verkiezingen. Behalve traditionele Labour-klanten als een verpleegster met een kleine beurs dook daar plotseling Sir Alan Sugar op, topman en grootaandeelhouder van het computer- en telecomconcern Amstrad. Hij mocht uitgebreid zijn steun betuigen aan Blair en diens tweede man Gordon Brown.

Sir Alan, die zichzelf onder moeilijke omstandigheden vanuit het arme Londense East End omhoogwerkte, is een geharde zakenman. En hij is inmiddels ook een tv-persoonlijkheid van formaat door het BBC-programma The Apprentice. Hierin leidt Sugar een zoektocht naar een geschikte medewerker, die een salaris van 100.000 pond tegemoet kan zien. De climax van elke aflevering is het moment waarop Sir Alan met zijn nasale Cockneystem een kandidaat de deur wijst met de woorden: You are fired. Voor sociaal-democraten van de oude stempel moet het een verwarrende ervaring zijn zo'n klassieke kapitalist met een geschat fortuin van 700 miljoen pond als held terug te zien in een campagne-filmpje van hun eigen Labour-partij.

Dagje uit

En passant is de afgelopen jaren al een niet onaanzienlijk deel van Labours traditionele achterban van Blairs bagagedrager afgevallen. Priscilla d'Silva bijvoorbeeld, een gescheiden moeder met vier kinderen in Liverpool. ,,Tony Blair en Gordon Brown (de machtige minister van Financiën, red) hebben alleen loze beloftes gedaan. Ze zijn de enigen die nog in hun retoriek geloven'', zegt ze, terwijl ze een teug bier neemt in The Crown, een oude pub in het centrum van de stad.

Priscilla, een voormalige danseres die in 1960 in Liverpool werd geboren, spreekt uit ervaring. ,,Er is een soort onderklasse ontstaan waar je nauwelijks uitkomt'', zegt ze. In haar directe omgeving langs Scotland Road, gelegen in een oude arbeidersbuurt, heeft niemand werk. Er is veel criminaliteit, en veel mensen zijn er aan de drugs. Haar dochtertje heeft onlangs haar debuut bij de rechtbank gemaakt, als ooggetuige.

,,We kunnen nooit op vakantie'', zegt Priscilla. ,,Een dagje uit met vier kinderen kost al gauw 150 pond (225 euro), dat kan ik niet betalen.'' Zelf gaat ze af en toe uit met haar vriend Dudley Langley, een lasser, die dan alle kosten voor zijn rekening neemt, zoals vandaag.

Vroeger was Liverpool met zijn vele scheepswerven en fabrieken een bolwerk van Labour, maar op de mensen aan Scotland Road heeft de partij haar greep verloren. Het stadsbestuur is tegenwoordig zelfs in handen van de Liberaal-Democraten. ,,In onze wijk stemt allang niemand meer'', zegt Priscilla d'Silva.

Blair compenseerde dit verlies van een deel van de working class door de steun van aanzienlijke groepen uit de middenklasse te mobiliseren. Die voelden zich aangesproken door zijn behoudende economische opvattingen en zijn nadruk op het belang van de bestrijding van criminaliteit. Ook waren velen blij dat Labour de neergang van de Nationale Gezondheidsdienst (NHS) tot staan wist te brengen. Dat gebeurde door er veel extra geld in te pompen. Verder probeert de regering de NHS een impuls te geven door de markt een grotere rol te geven. Op termijn zal 15 procent van de gezondheidszorg door particuliere instanties worden verstrekt. Ook stopte zijn regering veel geld in de verbetering van staatsscholen.

,,Het was hoog tijd dat er wat gebeurde na al die jaren van Conservatief beleid'', zegt Peter Cresswell, manager bij een afvalverwerkingsbedrijf in Dover. ,,De Tories hadden er echt een rommeltje van gemaakt. Nu gaat het duidelijk iets beter.''

Het is geen toeval dat Blair de afgelopen jaren leiding gaf aan het minst ideologische kabinet sinds mensenheugenis. Hij had eerder zijn partij al gedwongen zich van de oude vertrouwde socialistische gedaante te ontdoen. Anders zou zij nooit aanspreken bij het grote publiek en kon Labour (en Blair) de regeringsmacht voor eeuwig vergeten. Dus zette hij al in een vroeg stadium een oud marxistisch beginsel overboord als de nationalisatie van grote bedrijven.

Veel nieuws had hij in plaats daarvan niet te bieden. Blair vreesde dat zijn moeizaam bijeengebrachte coalitie van mensen uit de oude working class en leden van de middenklasse uit elkaar zou spatten als hij zou proberen de partij een echte nieuwe ideologie aan te meten. Een voormalige hoge adviseur van Blair, Geoff Mulgan, schrijft in het mei-nummer van het blad Prospect dat Blair en de zijnen nu vermoedelijk spijt hebben van de ideologische leegte, waarmee ze Labour na 1997 opzadelden. ,,Het zou de regering meer reliëf hebben gegeven en de partij beter bij elkaar hebben gehouden'', aldus Mulgan.

Sportwagens

Op het eerste gezicht lijkt het beleid van Blair op een soort Thatcherisme met een menselijk gezicht. Veel ruimte voor binnenlandse én buitenlandse bedrijven om zich te ontplooien, lage belastingen en een naar Europese maatstaven gemeten karige sociale zekerheid.

Labour heeft wel kans gezien de toestand voor de meeste armen te stabiliseren. De kloof in inkomen tussen arm en rijk wordt niet kleiner, maar groeit ook niet meer. Het blijft uitermate moeilijk je uit armoede omhoog te werken, zoals Priscilla d'Silva ondervindt.

Al jaren groeit de Britse economie sneller dan elders in West-Europa. De werkloosheid is er duidelijk lager. ,,Toen wij acht jaar geleden van deur tot deur campagne voerden voor de verkiezingen, troffen wij veel meer mensen thuis dan nu'', zegt Richard Tincknell, die als vrijwilliger werkt voor het Labour-Lagerhuislid, Alan Hurst in Witham, ten noordoosten van Londen. ,,Die mensen hadden toen geen werk, nu wel. Dat weegt zwaar voor veel kiezers.''

Het relatief liberale migratiebeleid van Labour heeft de economie ook gestimuleerd. Dat is het sterkst te zien in Londen en omgeving, een gebied dat is uitgegroeid tot een van de meest welvarende van Europa. Aan alle kanten dringt de welvaart zich op. De restaurants zitten vol, het wemelt op straat van de peperdure sportwagens en aan alle kanten verrijzen nieuwe blinkende kantoorkolossen. Door zijn welvaart fungeert de stad als een magneet op mensen uit eigen land maar ook elders uit Europa en de wereld. De bevolking blijft snel groeien met nieuwkomers van allerlei snit, van Poolse loodgieters tot Amerikaanse bankiers en van Afrikaanse schoonmakers tot Indiase schrijvers. Bijna een derde deel van de Londense bevolking is in het buitenland geboren. Ze willen hard werken zonder te klagen. Londen is hét voorbeeld van een succesvolle metropolis in de 21ste eeuw, jubelde het Amerikaanse weekblad Newsweek onlangs.

Bewust hebben Blair en Brown nagelaten rijke mensen in diskrediet te brengen, zoals veel socialisten plachten te doen. ,,Het gaat er niet om of de allerrijkste persoon rijker wordt. Het gaat erom dat de armste mensen een kans krijgen, die ze anders niet krijgen'', aldus Blair een paar jaar geleden. Zijn compaan Peter Mandelson, inmiddels Europees commissaris voor Handel, verzekerde Amerikaanse hightech-managers al in 1998 dat Labour ,,volkomen ontspannen was over mensen die stinkend rijk worden''.

Dat laatste hebben Blair, Mandelson en anderen nadrukkelijk bewezen. Ze genieten zichtbaar van de contacten met de rich and famous, een klasse waar ze intussen zelf ook toe behoren. Daarvan getuigt onder meer het nieuwe huis van 3,5 miljoen pond in het hart van Londen, waar de Blairs na Tony's premierschap willen neerstrijken.

Ruchtbaarheid

Hebben Blair en Brown de armen dan verwaarloosd? Allerminst. Ook de armeren, Priscilla's sombere verhaal ten spijt, zijn erop vooruit gegaan. ,,Dit is stellig de regering die het meeste aan herverdeling van de welvaart heeft gedaan sinds mensenheugenis'', zegt Polly Toynbee van The Guardian. ,,Maar het eigenaardige is dat de regering zelf daar nauwelijks ruchtbaarheid aan geeft, zodat bijna niemand het heeft opgemerkt.'' De regering vreest dat de middenklasse anders denkt dat Labour toch weer geld aan het verspillen is.

De regering investeerde in een reeks programma's. De kinderarmoede, die na 18 jaar Conservatief beleid tot de ergste in Europa behoorde, werd te lijf gegaan met fiscale voordelen voor arme ouders met kinderen. Ook werd het programma Sure Start gelanceerd, dat probeerde de positie van arme peuters te verbeteren, door extra faciliteiten op gezondheidscentra en scholen. Armlastige gepensioneerden konden onder Labour eveneens op meer fiscale steun van de overheid rekenen dan voorheen.

Het fenomeen van de kinderarmoede was extra schrijnend omdat er steeds meer aanwijzingen kwamen dat de kansen afnamen voor kinderen om uit hun armoede te ontsnappen. ,,De sociale mobiliteit in Groot-Brittannië is nu duidelijk lager dan in veel andere landen'', zegt professor John Hills van de London School of Economics.

Schoorvoetend willen ook sommige Labour-politici wel toegeven dat Labour worstelt met het probleem van de ongelijke kansen. ,,Kinderen zoals ik, die in 1958 werden geboren, waren minder afhankelijk van de economische status van hun ouders dan kinderen die in later jaren werden geboren'', verklaarde Alan Milburn, de campagneleider van Labour. ,,Geboorte en niet verdienste is de sleutel geworden tot iemands kansen in het leven.''

De huidige minister van Handel, Patricia Hewitt, stelde in een rede voor de roemruchte Fabian Society dat de socialisten van voor de Tweede Wereldoorlog geschokt zouden zijn over de geringe verbetering die zich in het Verenigd Koninkrijk heeft voorgedaan op het punt van de armoede en de vermindering van de ongelijkheid.

Het onderwijs is niet langer de eenvoudige ontsnappingsroute voor kinderen uit minder vermogende gezinnen, die het was toen Blair en zijn vrouw Cherie opgroeiden. Geld bepaalt dikwijls of een kind een goede opleiding krijgt of niet. De staatsscholen verliezen zienderogen terrein en studenten moeten tegenwoordig zelf een groot deel van hun collegegeld betalen.

Blair werd zelf tijdens de campagne ook met dit feit geconfronteerd. Waarom, meneer Blair, moeten wij betalen voor dezelfde opleiding, die u zelf indertijd gratis hebt gekregen, informeerde een woedende student vorige week bij de premier in een televisieprogramma. Net bekomen van een spervuur van vragen over zijn rol in Irak, moest Blair even naar adem happen. Vervolgens bediende hij de student met een mat verhaal dat het merendeel van de kosten nog steeds voor rekening van de overheid komt en dat er leningen op gunstige voorwaarden beschikbaar zijn.

De student legde de vinger op een zere plek. Meer dan ooit zijn de universiteiten een bastion van de welgestelde middenklasse. Zelf zou Blair het, als zoon van een advocaat die een particuliere middelbare school bezocht, ook zonder hulp van de staat wel hebben gered. Maar of Cherie in de huidige omstandigheden ook een succesvolle advocate was geworden, is zeer de vraag.

De welvaart in het land is ook geografisch ongelijk verdeeld. Uit een recent onderzoek van de universiteit van Cambridge bleek dat de kloof tussen het welvarende Zuid-Engeland en het armere Noord-Engeland en Schotland sinds 1997 is gegroeid. In het noorden, waar nog steeds veel banen verloren gaan in meer conventionele industrieën, stijgen de inkomens minder snel dan in het zuiden.

Weinig wijst erop dat Blair in zijn derde en laatste periode (hij heeft zelf al verklaard dat hij hierna geen nieuwe termijn ambieert) dergelijke trends drastisch zal ombuigen. Velen betwijfelen of hij de volle rit voor een derde keer zal uitzitten. ,,Of Blair nu gelijk had over Irak of niet, zijn positie is onherstelbaar beschadigd'', stelt Polly Toynbee. ,,Het zal onmogelijk voor hem zijn nog veel langer aan te blijven als premier. Wie gelooft hem nog wanneer hij bijvoorbeeld volgend jaar bij het referendum over de Europese grondwet zegt dat die echt in het belang van het land is? Niemand. Hij zou het land en de partij een dienst bewijzen door spoedig op te stappen.''