Vergeefs wachten op sorry van Rusland

Moskou verwacht maandag meer dan vijftig staatshoofden en regeringsleiders om de overwinning op nazi-Duitsland te gedenken. Net als tien jaar geleden wordt de herdenking overschaduwd door politiek.

Bij het recente bezoek van president Poetin aan het holocaustmuseum Yad Vashem in Jeruzalem verzuurde de stemming toen rondleider Aaron Sjneer stelde dat de tragedie van de Poolse joden begon met het Molotov-Ribbentrop-pact om Oost-Europa op te delen. De Sovjet-Unie gaf Hitler in 1939 de vrije hand, betoogde Sjneer.

Poetin stoof op. Waarom krijgt Rusland altijd de schuld? Had het westen Hitler in München Tsjechoslowakije niet op een presenteerblad aangeboden? Hij beende driftig door naar de volgende zaal, een gezicht als een donderwolk. Daar kon Sjneer balsem over de gekwetste Russische ziel gieten. Het joodse volk zal het genocidale nazi-Duitsland nooit op één lijn stellen met de Sovjet-Unie, zei hij plechtig. Poetin klaarde meteen op.

De uitwisseling typeert de Russische gevoeligheid bij alles dat betrekking heeft op de Tweede Wereldoorlog. Maandag bezoeken meer dan vijftig staatshoofden en regeringsleiders Moskou om de overwinning op nazi-Duitsland te gedenken, zestig jaar geleden. Net als in 1995 paraderen veteranen rinkelend van de medailles over het Rode Plein, en net als in 1995 wordt de herdenking overschaduwd door politiek.

Tien jaar geleden lieten westerse leiders hun komst lang in de lucht hangen uit protest tegen de oorlog in Tsjetsjenië. Uiteindelijk kwamen ze wel, maar meden ze de militaire parade. Ditmaal liggen de Balten dwars. Tien jaar geleden bleven ze weg: zij eisten excuses voor de sovjetbezetting en de deportatie van de honderdduizenden Balten naar Siberië.

Dat eisen ze nog steeds, al komt de Letse president Vika-Freiberga ditmaal wel, zij het kritisch gestemd. De taal die ze uit Moskou hoort, herinnert haar aan stalinistische tijden, zei ze gisteren. Volgens de Europese Unie is 9 mei voor Rusland een mooie gelegenheid om zich te distantiëren van decennia van ,,dictatuur, schending van mensenrechten, ontkenning van democratie en zelfbeschikking''.

Poetin wil er niks van horen. In 1989 heeft de Sovjet-Unie Molotov-Ribbentrop al veroordeeld als een ,,persoonlijk besluit van Stalin'', meent hij. Daarmee basta. De Balten moeten hun tragedie niet ,,als wisselgeld in de wereldpolitiek gebruiken''. De Doema hekelt in een motie ,,sommige staten'' die ,,SS-veteranen'' vrijuit over straat laten marcheren en ,,rond hen een halo van verzetsstrijders creëren''.

De Poolse president Kwasniewski komt wel: in 1995 liet ook Polen verstek gaan wegens `Katyn', de massamoord, op last van Stalin, op duizenden krijgsgevangen Poolse officieren in 1941. Ook Polen wacht nog op excuses: Rusland meent dat het genoeg heeft gedaan door de moordpartij toe te geven. Grote afwezigen zijn de staatshoofden van Japan en Georgië, de laatste uit protest tegen ongewenste Russische bases op zijn bodem. De Amerikaanse president Bush houdt ieder tevreden door het bezoek aan Moskou te combineren met tussenstops in Letland en Georgië.

Het stemt veel Russen bitter. Waarom kan de buitenwereld niet zonder voorwaarden vooraf de kolossale offers gedenken die Rusland bracht in de `Grote Patriottische Oorlog'? Begrijpen ze dan niet dat Rusland juist op 9 mei geen kritiek duldt? Dat zou immers heiligschennis zijn.

De Amerikaanse sovjetologe Nina Tumarkin schreef tien jaar geleden een boek over de oorlogscultus in de Sovjet-Unie: The living and the dead. De ondertitel `Opkomst en ondergang van de cultus van de Grote Patriottische Oorlog' is inmiddels achterhaald. Want na een intermezzo van kritisch zelfonderzoek tijdens Gorbatsjovs `glasnost' is de cultus helemaal terug. Al maandenlang vertonen Russische tv-zenders een eindeloze stroom documentaires in zwart-wit, talkshows met veteranen en oorlogsfilms die steevast eindigen met het heroïsch sneuvelen van alle hoofdpersonen. Dat de huidige oorlogsveteranen toen streden voor een totalitaire dictatuur die de helft van Europa een halve eeuw onderdrukte, is een taboe-onderwerp. Poetin zei vier jaar geleden dat hij geen ,,open historisch debat'' wenst voordat de laatste veteraan is overleden. Moeten zij horen dat ze voor niets hebben geleden en gestreden, vroeg hij retorisch.

Daar zit wat in. Gogol noemde de Russische geschiedenis ,,een eindeloze tragedie, soms onderbroken door een mirakel''. Wat resteert als die mirakels verdwijnen? Sovjetoloog Tumarkin: ,,De Grote Patriottische Oorlog is een van de weinige successen van de Sovjet-Unie. Zonder dat kan de hele vorige eeuw bijna bij het grof vuil. Dat is moeilijk.''

Toch helpt het Rusland niet de geschiedenis van een valse roze gloed te voorzien, vindt zij. ,,Sovjetleiders hebben de oorlog stelselmatig gebruikt om alles goed te praten. De miljoenen die stierven bij Stalins collectivisatie van de landbouw, geforceerde industrialisatie en zuiveringen waren noodzakelijke offers om het fascistische beest te verslaan. Oost-Europa werd onderdrukt opdat 1941 zich niet zou herhalen.''

De onwil om de oorlog te relativeren gaat gepaard met rancune over de onderwaardering van de Russische rol bij de val van Hitler. Vorig jaar was Poetin als eerste Russisch staatshoofd welkom bij de herdenking van de landing in Normandië van 1944. Russische historici wijzen erop dat `Operatie Overlord' zich qua verliezen niet kon meten met de veldslagen rond Moskou, Leningrad, Stalingrad, Koersk en Berlijn. Tegenover de 700.000 Britse en Amerikaanse oorlogsdoden staan 27 miljoen gesneuvelde Russen.

De Sovjet-Unie heeft feitelijk in haar eentje Europa gered van de nazi's, zo wil de sovjetgeschiedschrijving. Ze werd daarbij vaak tegengewerkt door haar perfide bondgenoten. Ook die visie is helemaal terug. De website van staatsagentschap Ria Novosti staat in de aanloop van Overwinningsdag vol commentaren van onder anderen Valentin Falin, voormalig ambassadeur in Duitsland en een relatieve liberaal.

In een notendop: Frankrijk en Groot-Brittannië probeerden eind jaren dertig nazi-Duitsland tegen de Sovjet-Unie op te zetten in de hoop dat de kolossen elkaar vernietigden. Stalin moest wel tijd winnen via het Molotov-Ribbentrop-pact. Na de Duitse inval in de Sovjet-Unie van 1941 weigerden de geallieerden een `tweede front' in Europa te openen. Dat was al in 1942 mogelijk en had tien miljoen levens gered, meent Falin.

In 1945 bombardeerden de geallieerden Duitse steden tot puin om de opmars van het Rode Leger te vertragen en de Sovjet-Unie oorlogsbuit te ontzeggen. Churchill ontwikkelde in april 1945 zelfs een plan voor een Blitzkrieg tegen de Sovjet-Unie, waarbij hij Duitse krijgsgevangenen wilde inzetten. Dit geheime plan – Operatie Unthinkable – werd in 1998 openbaar. Volgens de katholieke kerk kussen engelen elkaar, maar zonder passie, zegt Falin. Zo was het ook tussen de geallieerden. ,,Wij kregen van hen zelfs een judaskus.''

Als de Sovjet-Unie alles alleen deed, waarom dan iemand uitnodigen op Overwinningsdag? Falin: ,,We moeten verschil maken tussen politici en gewone militairen, die samen voor de zege streden.''

Europa moet nog even geduld betrachten voordat Rusland sorry zegt. Het is ook de Russisch-orthodoxe cultuur van het lijden, vermoedt Tumarkin. ,,Lijden brengt verlossing. Je hebt je bloed vergoten, daarmee is elk debat gesloten.''